Адам және қоғам

Адам және қоғам
Темірхан Сақаұлы Тебегенов, Адамгершілік — имандылық тәрбиесіне арналған маңызды сахналық туынды


Адамгершілік — имандылық тәрбиесіне арналған маңызды сахналық туынды

Мақала авторы: Темірхан Сақаұлы Тебегенов
Жұмыс орны: Абай атындағы Қазақ Ұлттық Педагогикалық Университеті
Лауазымы: филология ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасының Гуманитарлық ғылымдар Академиясының академигі,
Жариялану мерзімі: 21.01.2017


 

Темірхан Сақаұлы Тебегенов

филология ғылымдарының докторы, профессор,

Қазақстан Республикасының Гуманитарлық ғылымдар Академиясының академигі,

Қазақ Ұлттық әдет-ғұрып, салт-дәстүр Академиясының академигі,

«Бейбітшілік әлемі — Планета мира» Халықаралық Бірлестігінің Лауреаты,

«Ел ардақтысы» медалінің иегері,

Жамбыл атындағы Халықаралық сыйлықтың лауреаты,

Түркі Әлемі Халықаралық «Қызыл Алма» сыйлығының лауреаты,

Абай атындағы ҚазҰПУ қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушісі 

 

Драматургиялық туындылар – театр сахналарындағы қойлымдары мен көрермендердің дүниетанымына эстетикалық тәлім-тәрбиелік ықпал жасайтын ықпал жасайтын көркемөнер құндылықтары. Әдеби тек түрлері (эпос, лирика, драма) жанрлары бойынша оқырмандардың, көрермендердің қабылдау ықыласын иеленген туындылардың барлық жастағы адамдарға ықпалы, рухани көмегі мол болатындығы — дәлелденген ақиқат. Әсіресе, жаратылыс кеңістігінлегі ақыл-ой иелері адамдар мен жанды тіршілік ортасындағы өсімдіктердің, ағаштардың да табиғи үйлесіммен, психологиялық-биологиялық сабақтастықпен өмір сүретіні – ұрпақтар санасынан берік орын алуымен мәлім. Әлем халықтарының фольклорлық-мифологиялық сюжетті мұраларында орын алған осындай көркемдік ойлау дәстүрінің қазақтың мифологиялық әңгімелерінде («Қарағай мен сексеуіл», «Тобылғы, баялыш, арша» т.б.), қырғыз әдебиетіндегі Шыңғыс Айтматовтың «Құс жолы» повесінде (соның негізінде жазылған «Ана-Жер-Ана» пьесасында) адам мен ағаштың, жердің сырласуы арқау етілді.

Белгілі қаламгер, жазушы-драматург Әбен (Әбдіәлі) Алдабергенұлы Нұрмановтың Түркістан қаласының сазды-драма театрының сахнасында қойылған (қоюшы режиссері – Айдар Наурызбаев, режиссердің кеңесшісі, ҚР Мәдениет қайраткері Өскенбай Тәшенов, режиссердің ассистенті – Шәкен Амантұров, қоюшы суретші – Қанат Шериев, музыкамен көркемдеуші композитор – Қанат Жұмабаев) «Өрік  ағаш пен әйел» драмалық пьеса – сөз арқауындағы халықтық көркемдік ойлау дәстүрінің көрнекті көрсеткіші.

«Өрік ағаш пен әйел» драмалық пьесасының сахналық қойылымындағы басты кейіпкер Кейуана Танакөз (актер Алмагүл Индемесова) пен Кәрі Өрік ағашы (актер Кәмшат Әштекова) екеуінің сұхбат-диалогтары арқылы ұлттық және жалпыадамзаттық аса өзекті мәселелер көрермендердің назарына ұсынылды. Пьесаның сюжеттік-композициялық құрылымына басты кейіпкер Кейуана Танакөздің осы үйге келін болып түскенінде өзі еккен, содан бері жылдар бойы осы әулеттің тарихына куәгер Өрік Ағашымен сұхбаты арқау етілген. Өмір шындығы оқиғалары аясында Өрік Ағашын сөйлететін мифтік тәсілді қолдану арқылы жаратылыс әлеміндегі адам мен табиғат бірлігі тұтастығындағы тіршіліктің тұрмыстық-әлеуметтік мынадай міселелері көрермен назарына ұсынылған: біріншісі – басты кейіпкер Танакөздің келін болып түскен Нұрман ата ұрпақтарының қазіргі сәтке дейінгі отбасылық – әулеттік өсу-өркендеуі; екіншісі — жеке адамдардың, отбасылардың, жалпы адамзаттың тағдырна ортақ адамгершілік, имандылық қасиеттері, халықтық тәлім-тәрбие негіздерінің ұлағатын ұлықтау; үшіншісі – халықтың, ұлттың қалыптасуындағы, дамуындағы, сақталуындағы отбасыларындағы ата, ете, келін, балалар, немерелер тұлғаларының қарым-қатынастары өнегелі тағлымын  таныту.

ХХ ғасыр мен қазіргі ХХІ  ғасырға ұласып отырған ұлттық және жалпы адамзаттық ортақ өзекті мәселелер — табиғаттағы жаратылыс әлемін тұтас қамтып тұрған экологиялық дағдарыстар, апатты құбылыстар. Жазушы драматургтың басты кейіпкерлердің диалогтарымен, монологтарымен қазіргі адамзат ұрпақтарын тәрбиелеп, дамытып келе жатқан ата-бабалық имандылық қасиеттерінің тағлымы дәлелденген.

Пьесаның сахналық көріністеріндегі кейіпкер Танакөз ана мен Өрік Ағашы сұхбаты аясында жеке отбасылардың үлгілі өнегесі арқылы сапалы ұлт болу ұлағаты ұғындырылады. Басты кейіпкерлер Базрбай ата, оның Нұрман мен келіні Танакөздің ерлі-зайыптылық тұрмысы, ал екеуін қосқан Танакөздің әкесі Тұрсынбек араларындағы достық-жолдастық қарым-қатынас мәдениетінің ұлағаты айрықша назарға алынған. Нұрманның баласы Алдаберген мен келіні Сара, олардан өнген немере тағдыры – бәрі де пьесаның идеялық-көркемдік шешіміне орай бейнеленген. Қазіргі заманғы рухани-экологиялық дағдарыстарды сауықтырудың басты құралы – халқымыздың  көпғасырлық тарихындағы үлгілі отбасылар әулеттерінің тағлымы. Халықтық педагогиканың ата-бабалық ұлағатымен ата мен ененің, күйеу мен оның қайынжұртының әулетке, ауылға келін болып түскен қыздардың — бәрінің жаңа ұрпақтарды қалыптастыратын адамгершілік-имандылық ұстанымы дәйектелген.

Пьесаның басты  кейіпкері  Кейуана Танакөз тұлғасы арқылы қазақ келініне тән этномәдени мінез-құлық психологиясының ерекшеліктері даралана бейнеленген. Келін болып түскен әулеттегі, ауылдағы әр алуан жастағы адамдармен (ата мен әже, қайыната мен қайынене, қайынаға, қайын інісі мен қайын сіңілісі, абысыны, т.б.), басқа халықтары өкілдерімен – бәрімен кішіпейілділігімен, жомарт, қайырымды, ақжарқын, сабырлы, сыпайы мінез мәдениетімен бағаланады. Кіші жастағы қайныларын, қайынсіңлілерін әсем әнімен, батырлық, ғашықтық дастандарды жырлауымен риза етеді.

Пьеса кейіпкері Кейуана Танакөздің жаратушы Алланың құдіретіне мүнәжаты, ислам дінінің рухани-ағартушылық ұлағатын ұлықтауы да сахналық көріністерді имнадылық нұрымен сәулелендіре түскенін байқадық. Пьесаның сахналық көрінісі желісінде басты кейіпкердің түс көру сәттері (бақидағы кісілердің елес беруі, өрік ағашы жапырақтарының алтын түске боялып тұрағаны, өрік ағашы бұтағында ән салып тұрған қарлығаш, т.б.) де режиссерлік шешімімен үйлесімді көрсетілген.

Пьесадағы басты кейіпкерлердің  бейнеленуінде өмір шындығының романтикалық-реалистік тұтастық пен өрілуі арқылы қазіргі қазіргі және болашақтағы ұрпақтарды тәрбиелейтін ата-бабалық ұстаным болмысы дәлелденген. Бүгінгі ұлдардың — ертеңгі әке, ата, қыздардың — шеше, әже тұғырындағы абыройлы деңгейге жетуі жолындағы адамгершілікпен – имандылықпен мағыналы өмір сүре білуі – пьесаның көркемдік түйіні.

Ал пьеса кейіпкері Өрік Ағашы бейнесі, оны монологтары арқылы табиғаттағы ағаштардың, өсімдіктердің ақыл-ой иесі адамдар жанділінің және тәнінің сауықтырушысы, рухани демеушісі екендігі мәлім мәселе. Қазіргі кезең адамдарына осы өзекті жағдай эстетикалық-психологиялық жаңғыртылумен ұсынылған. Кейіпкер  Кейуана Танакөздің өзі өсірген ­Өрік Ағашымен сұхбаттасуы арқылы адамдардың жаратылыстағы саналуан өсімдіктерді, ағаштарды, өзендерді, көлдерді, құстарды, төрт түлікті — бәрін де ғұмыр бойы ардақтайтыны бағбандық, бақташылық кәсіптерімен адам мен табиғат бірлігін ғасырлар бойы сақтап келе жатқандағы тұжырымдалған. Ал Өрік Ағашының монологтары арқылы өсімдіктердің, ағаштардың сиреп-құрып бара жатқан қазіргі заманғы экологиялық апатты зардаптары баяндалған.

Пьесаның сахналық қойылымындағы декорациялық безендірулер, көріністер бөліктеріндегі әралуан жарықтардың түсірілуіндегі үйлесімділік, кейіпкерлердің шығарма поэтикасына сәйкес киінулері, т.б. – бәрі де драматургиялық заңдылықтар бойынша сәтті жүзеге асырылған. Ең бастысы – барлық кейіпкерлердің (Кейуана Танакөз – актер Алмагүл Индемесова, кәрі Өрік Ағаш – актер Кәмшат Әштекова, Атасы – актер Шәкен Амантуров, күйеуі Нұрман – актер Шәкен Амантуров, келіні Сара – актер Әйгерім Жұман, Немере қызы – актер Әсел Қожабекова, Немере баласы – актер Бекұлан Мейрамбек ) пьесаның сахналық қойылым идеясын толық меңгеріп, туындының көркемдік – эстетикалық тағылымын аша білгендігі айқын танылды. Кейіпкерлердің сахна көріністеріндегі өмір шындығын  реалистік болмысымен танытатын іс-әрекеттері, кескін-келбеттерінің психологиялық құбылыстары сөз тіркестері мен сөйлемдерді айқын мәнерлі ашық үнмен баяндағандары, дикция заңдылықтарын толық сақтай орындағандары – бәрі де театр ұжымының шығармашылық үйлесіммен еңбек еткендерін дәлелдеді. Пьесаның басталуынан аяқталуынан дейінгі көріністердің мағыналық астарларын айқындай түсетін әуезбен, әуенмен (музыкамен) сүйемелдеген сарындары да қойылымның лирикалық, психологиялық, философиялық болмысын көрермендердің сезіміне ықпал етуімен ерекшеленді.

Түркістан қаласындағы сазды-драма театры – Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 25 жылы ішіндегі ұлттық рухани мәдениетіміздің үздік көрсеткіштердің бірі. Ұлттық театр өнерінің тарихында өзіндік шеберлігімен мол үлес қосқан көрнекті қайреткер, сахна саңлағы Райымбек Сейітметов қвлыптастырған театр ұжымы бұған дейін де талай туындыларды көрермендерге ұсынып келе жатқаны мәлім. Театрдың директоры, Қазақстан Республикасы Мәдениет қайраткері Ержан Исатаевтың, әдебиет бөлімінің меңгерушісі К.Молдабекованың, қою бөлімінің меңгерушісі А.Нұрділдаевтың, бутафор декораторы Қ.Шериевтің, костюм суретшісі Л. Жүсіпованың, грим суретшісі Қ.Сапарханованың, жарық суретшісі Ж.Рсимбетовтың, дыбыс операторы Ғ.Одыровтың, жарық берушілер  Ә.Тоғызбаевтың, Г.Үкітаевтың, сахна машинистері Н.Садуақасовтың, А.Абдуллаевтың, Б.Өтегеновтің – бәрінің де сахналық туындының поэтикалық-психологиялық мағыналық тереңдіктерін, эстетикалық тағылымын көрермендерге таныту жолындағы шығармашылық еңбектерін, ұйымшылдығын байқадық.

Әбен (Әбдіәлі) Алдабергенұлы Нұрманов – қазіргі кезде Біріккен Ұлттар Ұйымы аясындағы «Адам құқығын қорғау Халықаралық Комитеті» Қазақстан Республикасындағы  Өкілдігінің президенті, осы халықаралық ұйымның генерал-майоры, экономика ғылымдарының докторы, профессор, академик. Ол әлем мемлекеттеріндегі көптеген университеттердің құрметті профессоры, академиялардың мүшесі. Халықаралық деңгейдегі қоғам қайраткері, ғалымның әдеби шығармашылығы бойынша да көптеген кітаптары жарық көрген. Поэзиялық және прозалық кітаптары («Таңғы шық», 2000; «Ғұмырнама», 2007; «Сен өз бақытыңды таптама», 2007; «Жырла, жүрек!», 2007; «Ақындығым – аяулым да, азабым», 2008; «Өрік ағашы мен әйел» повесі, 2010; «Оһо, дүние-ай» романы; «Шоқан сагасы» 10 томдық декатом-романы, т.б.) қалың жұртшылықтың жылы ықыласын иеленді. Ғылыми-танымдық кітаптары («Балдәурен өмірдің шырыны: түс тағылымы туралы». 4 кітап, 1997; «Түс негіздерінің қалыптасуы: ғылыми дәлелдеме». 5 кітап, 1999; «Нафисханның рухани кереметтері: парапсихология», 2004, т.б.) да өркениет кеңістігіндегі адамдар дүниетанымының құбылыстарының ғылыми бағалаған жаңашылдығымен танылды.

Ол – республикамыздың және ондаған мемлекеттердің ордендері мен медальдарының иегері, Алматы Гуманитарлық-коммерциялық колледжінің және «Мамыр» Халықаралық оқу-кеңес орталығының президенті, Халықаралық инновациялық технологиялар университетінің ректоры, «Бейбітшілік әлемі» Халықаралық Бірлесітігінің президенті. Бірлестік құрамындағя халықаралық одақтар ондаған кәсіби мамандықтар (ұстаздар, ғалымдар, жазушылар, журналистер, сазгерлер, актерлер, құқық қорғаушылар, спортшылар, психологтар, теміржолшылар, экологтар, т.б.) иелерін біріктіріп отыр.

«Бейбітшілік әлемі» («Планета мира – World of Peace») Халықаралық Бірлестігі Отанымыздың және әлемнің өркендеуіне, халықтар ынтымақтастығына елеулі үлес қосып жүрген ерен еңбек иелерін халықаралық медальдармен, төсбелгілермен, алғысхаттармен марапатттап келеді. Бірлестік ұжымы республикамыздың қалаларындағы, аудан орталықтарындағы колледждерде, ауылдардағы мектептерде ұстаздар мен студенттердің, оқушылардың ғылыми-тәжірибелік, оқу-әдістемелік конференцияларын жүйелі өткізіп жүр. Пәндерді қазіргі заманғы озық технологиялармен оқыту әдістемесінің өзекті мәселелері талқыланатын бұл конференциялар сапалы білім негіздерін меңгеруге пайдалы болып отыр. Халықаралық деңгейдегі қоғам қайраткері ұстаз-ғалымның әдеби шығармашылығы да осындай азаматтық-отаншылдық істерімен халқымыздың алғыс сезіміне, сеніміне лайықты болып бағалануда.

Қорыта айтқанда, белгілі жазушы-драматург Әбен (Әбдуәлі) Алдабергенұлы Нұрмановтың «Өрік ағаш пен әйел» драмалық пьесасы – ұлттық және жалпы адамзаттық тәлім-тәрбиенің өзекті мәселелерін сахналық қойылымның көркемдік жинақтаулары арқылы бейнелеген эстетикалық-танымдық маңызды туынды.

Комментарии