Адам және қоғам

Адам және қоғам
Жұмажанова Құралай Маратқызы, АЛАШТЫҢ АРДАҚТЫСЫ ЖӘНЕ АСЫЛДАН ҚАЛҒАН ЖӘДІГЕР


АЛАШТЫҢ АРДАҚТЫСЫ ЖӘНЕ АСЫЛДАН ҚАЛҒАН ЖӘДІГЕР

Мақала авторы: Жұмажанова Құралай Маратқызы
Жұмыс орны: Балқаш қаласы жалпы білім беретін № 16 лингвистикалық бағыттағы орта мектеп
Лауазымы: қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі
Жариялану мерзімі: 24.03.2017


«Біздің өткеніміз — қанымызды жаңартып отыратын ауа»

Конфуций.

Еліміздің тәуелсіздікке қол жеткізуі, қоғамның демократияға бет бұруы Отанымыздың шежіресінің көптеген беттерін қайта қарауға мүмкіндік берді. Қазақстанның  XX ғасырдың бас кезіндегі рухани- интеллектуалды элитасының лидері,  мемлекетіміздің тарихында терең із қалдырған Әлихан Бөкейхан болды. Ол ұлы гуманист, демократ, либерал, қазақ даласында кеңінен қанат жайған ұлт-азаттық «Алаш» қозғалысының негізін қалаушы және жетекшісі, Алашорда ұлттық аутономиясы Халық кеңесінің төрағасы болды. Оны халық Ұлы ағартушы, шын мәнінде «Халық Мұғалімі» ретінде есінде сақтады. Кешегі қылышынан қан тамған қуғын-сүргіннің нәубатын басынан кешірсе де, қажымас қара нардай болып, ақтық демі таусылғанша өз бағытын ұстанған тұлғаларымыздың бірі атанды. Бар мақсаты елінің келешегі, халқының қамы болған  Әлихан  бойында  аса білімділік, қоғам қайраткері сынды қасиеттер сақталып қалды.

Әлиханның кейінгі ұрпаққа қалдырған әдеби мұрасының ең көлемдісі — көркем аударма.  Әлихан Бөкейхан жас кезінен жүйелі түрде орыс классиктерін оқумен болды. Ол асқан ықыласпен Пушкинді, Лермонтовты, Крыловты, Чеховты, Мамин — Сибирякты, Достоевскийді, Короленконы және тағы басқаларды оқыды. Әсіресе, алпыс жыл бойғы шығармашылық еңбегінің нәтижесінде зор әдеби мұра: романдар, оншақты повестер, жүздеген әңгімелер, пьесалар, өнер жайлы трактаттар, көптеген халықтық және әдеби сындық мақалалар, мыңдаған хаттар, томдық күнделіктер қалдырған Л.Н. Толстойды өте зор құрмет тұтты. Л.Н.Толстойдың кітап беттерінде орыс өмірінің бір тұтас дәуірі көрсетілгендіктен, ол оны Әлем мәдениетінің жетістігі деп санады да, оның кейбіреулерін қазақ тіліне аударды. Сонымен бірге, сібір жазушысы  Антон Семенович Сорокин шығармаларымен таныс болып, өзге де елдердің мәдениетінен хабардар болған. Мақалаларында француз, ағылшын жазушыларының жазбалары кездеседі. Үнді және Қырым әдебиетін қазақ тіліне аударуға үлес қосты. Қазақтың мал шаруашылығына көмегін тигізіп, мал өсіруге шет елдің бай тәжірибесін қолдана білген.[1] Өз халқының көпшілігінің білімсіз, қара халық екеніне толғанып, оқу білімге шақырған. Жаппай бастауыш білім білім беру мәселесін көтерушілерге қолдау көрсете білген. Ол қаншама келген қиындықтардың барлығын ел еркіндігінің жоқтығынан, тәуелділіктің салдарынан деп бас көтерген. Халқына тек өз жеріміздің шұрайлы өлкесінен айырылып бара жатқанымызды, өзгенің сұрқия саясатының мәнін түсіндіргісі келген Әлиханды арамыздан ешкім түсінбеді. Халыққа оның шынайы ойын кері түсіндірген бас көтергендер оны да «халық жауы» деп айыптаған. Жалған жала жабылса да уақыт өте келе шындықтың беті ашылатына кәміл сенген қайсар тұлға Алаштың ардақтысы болып қала бермек. Бойында көреген саясаткерлік дарыны басым Әлихан ұлт жанашыры, қоғамның ірі қайреткері.

Ауқатты төре тұқымынан шыққан Әлихан Нұрмұхамедұлы арғы атасынан бастап, бек, ел басқарушылық қабілет дарыған текті тұлға.  Соңғы хан-сұлтандардың бірі – Бөкейдің тікелей ұрпағы. Ұлттық болмысымызбен қазақы әдет-ғұрпымыздың мәйегі сақталған, елі текті, киелі де қасиетті Ақтоғай топырағының тумасы, үш арыстың бірегейі. Аты алты Алашқа белгілі, өзінің саналы өмірін халқының өсіп өркендеуіне арнаған бабамыз. Жат жерде, үлкен қызметте жүрсе де, өзінің туған жерін, атамекенін бір де бір естен шығармаған. Үнемі ат ізін салып, елдің жердің жағдайымен жақын танысып отырған. Олардың тұрмыс- тіршілігіндегі кем-кетік, жоқ-жітікке жаны ауырып, халқының өзге мойыны озық елдермен жылдам теңеліп, қатарға қосылуына күш салған азамат.

Бүгінде өшкеніміз жанып, өлгеніміз тірілген бейбіт заманымызда тарих бетінде ізі қалған ақтаңдақтарымыздың өнегелі өмірін насихаттау парызымыз. Біз сол буынның бүгінгі саналы ұрпағы олардан қалған құнды мұраларды сақтап, асылдан қалған ұрпақтардың  тағлымды естеліктерін зерттеуді мақсат санадық.

Күні кеше ғана  «Орталық Қазақстан» [3]  газеті мен  «Егемен Қазақстан» газеттері [2] жалпақ халыққа Әлиханнан қалған жәдігер туралы сүйінші хабарлар  таратты. Яғни, ол хабар Әлиханның немере қызы Ақтоғай ауданының білім беру ісінің озат қызметкері Аниша Жасымбекқызы сақтап келген еменнен ойылып жасалған еттабақ туралы еді. Бұл туралы мәліметті  менің анам Әниша Жасымбекқызы үнемі айтып отыратын. Ол кісінің өз аузынан естіген мәліметтерге сүйенсек,  «Ақтоғай өңірін қоныс еткен алты алаштың ардақтысы Әлиханның үлкен атасы Бөкей атақты көкжал Барақ сұлтанның баласы. Бөкейдің тоғыз ұлының бірі — Батыр сұлтан. Батырдың ұлдары Мырзатай мен Рүстем.  Мырзатайдан Нұрмұхамед балалары Әлихан, кенже інісі Смахан болса, Рүстемнен Бегетай, баласы Жасымбек . Әлиханның әкесі Нұрмұхамед, анасы Бегім ханым. Олар оқу-білімге жақын парасатты адамдар болған.

Әлихан атамыздан қалған құнды жәдігер – еменнен ойылып жасалған кәдімгі еттабақ. Бұл табақты бабамыз  менің әжем Сақыпқа өз қолымен табыстаған. Бір ғасыр бұрын жасалған жәдігерді Қалымхан шешеміз бүгінгі күнге дейін көздің қарашығындай сақтап келді» деген анам Әниша Жасымбекқызы қуынышты хабарды атасы Әлиханның мерейтойы қарсаңында көпшілікпен бөліскенді жөн санапты. Қырық жылдан бері ұстаз атанып келе жатқан анамыздың бойында текті ұрпақтың қасиеті бар. Кеңес өкіметі Әлихан сынды ұлтының қамын жеген қамқор ерге өлердей шүйліккені тарих беттерінде қалды. Қара жердің қойнына тапсырса да, оның Талдыбейіт аталып кеткен ата-бабаларының қорымына қойылған құлпытасты алдырту амалын ойластырған. Яғни, 60- шы жылдары партияның әпербақан белсенділері Жасымбекке құлпытасты алып тастауды бұйырғанда, бір амалын ойластырмаса тас тұрмақ бас кететінін ойлаған атамыз  Жасымбек оның бетін сылап тастаған екен.  Сол тас 1992 жылы Ақтоғайда үш арыстың – Әлихан Бөкейханов, Жақып Ақпаев, Әлімхан Ермековтің тойы өткенде қайта қалпына келтірілген. Қасиетті шынар ағашы отырғызылған зираттың  қабырғасына «Бұл жерде алаштың көсемі Әлихан Бөкейханның ата-бабалы жерленген» — деген тақтайша қағылған болатын. Бүгінгі күні ата-бабаларым мәңгілік мекен еткен қорымды «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында қамқорлыққа алды. Нақты айтқанда  «Талды бейіт» қоршалып, ҚР-ның мемлекет қорғауына алынған.

Адамның жаны семіріп, өмірінің арайлана түсуі – өшкені жанып, жоғалғаны табылған кезі болса керек. Табылған жәдігерлер Алаштың ардақтысы Әлиханның қолынан шыққан тарихи тәбәрік, кейінгі ұрпаққа оның мол мұраларын жеткізу — басты міндетіміз.

 

Әдебиеттер тізімі:

  1. Р.Кәренов «Шыңдағы шынарлар» мақаласы. Азия Транзит. – 2000.№2. — 4 бет
  2. Қ.Әділдинов «Егемен Қазақстан» газеті. 2016ж. № 10-бет
  3. Т.Майбас «Орталық Қазақстан» газеті  2016ж № 18-19. 12-бет

 

 

Комментарии