Шығармашылық бұрышы

Шығармашылық бұрышы
Баядилова Назгуль Турсынгазиевна, Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілеттерін дамыту жолдары


Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілеттерін дамыту жолдары

Мақала авторы: Баядилова Назгуль Турсынгазиевна
Жұмыс орны: "№ 236 орта мектебі"КММ
Лауазымы: Бастауыш сынып муғалімі
Жариялану мерзімі: 02.04.2016


Бүгінгі Қазақстан жаңа принциптерге негізделген егемен мемлекет құруда. Үкіметіміз білім беру мекемелерінен тәуелсіз мемлекетіміздің өркениетке жету жолындағы өр талабына тұғыр боларлықтай ұрпақ оқыту, тәрбиелеу ісін жаңа сапалық өзгерістер деңгейіне көтеруді талап етіп отыр. Мектеп құрылымында болып жатқан өзгерістер, білім беру мақсаттарының алмасуы, оның дамытушылық сипаттарының бекітілуі, көпнұсқалық оқытуға көшу сияқты мәселелер орындаушылардан шығармашылық бастамалық, жөні бөлек көзқарастарды, жұмыстың жоғары сапасын және кәсібилікті талап етеді.
Шығармашылық- бұл адамның өмір шындығына ұмтылуы, ізденуі. Адам бойындағы қабілеттерін дамытып,олардың өшуіне жол бермеу оның рухани күшін нығайтып, өмірден өз орнын таба білуге көмектеседі. Адам өзін-өзі жетілдіруге де, сонымен қатар өзінен-өзі жойылуға да қабілетті.
Баланы бастауыш сыныптан бастап шығармашылыққа ойлауға, қалыптан тыс шешімдер қабылдай алуға, практикалық әрекеттерге дайын болуға тәрбиелеу қажет.
Шығармашылық- бүкіл тіршіліктің көзі. Баланың шығармашылық қабілеттерін дамытудың жолдарын, құралдарын анықтау психология мен педагогикада ертеден зерттеліп келеді.
Көрнекі педагогтар К.Д.Ушинский, Ы.Алтынсарин; А.С.Макаренконың шығармаларында қабілеттерді дамытудың жолдары қарастырылса, оқушы шығармашылығына бағыт-бағдар беруді ең алғаш білім мазмұнына енгізген М.Жұмабаев болатын.
Өз республикамызда бұл мәселеге назар аударған ғалымдар Ә.Қоңыратбаев, С.Тілешова, В.Д.Чернов, Қ.Ә.Жаманбаеваның, М.Мұхамедин- ойын әрекеті арқылы шығармашылық қабілеттерді дамыту жолдарын айқындайды.
Шығармашылық қабілеттерді дамытуды бастамас бұрын ең алдымен “қабілет” ұғымының мәнін терең түсініп алу қажет.
Қабілет:
— білім алуға қажетті адамның психологиялық ерекшеліктері.
— талаптарды қанағаттандыратын және үлкен жетістіктерге жеткізетін адамның қасиеттерінің синтезін айтады.
— іс-әрекеттің белгілі бір түрін ойдағыдай, нәтижелі орындауда көрінетін адамның жеке қасиеті.
— жеке адамның психологиялық айырмашылығы.
— білім – білік жиынтығы, оларды қолдана білудегі дербестік, саналылық, шығармашылық.
Қабілеттер түрлері сан қырлы. Негізгі 3 топқа бөлейік.
1. Психологиялық қабілеттер;
2. Ақыл-ой қабілеті;
3. Физиологиялық қабілеттер.
Психологтар қабілеттердің 2 түрлі деңгейінің болатындығын дәлелдейді.
1. репродуктивті- іс-әрекетті, білімді берілген үлгі бойынша қабылдай алу деңгейі;
2. шығармашылық- жаңалық ойлап табуға бағытталған қабілеттер деңгейі.
Шығармашылық қабілеттердің белгілері ретінде:
• мәселені қарастырудағы қырағылық, көрегендікті;
• ақпаратты жүйке жүйесі арқылы хабарлауды;
• тасымалдай білуді;
• ақылдың икемділігі, ойдың орамдылығын;
• әрекетті бағалай білуді қарастырады.
Шығармашылық туралы айтылған ойлар мен жасалған тұжырымдамаларды талдай отырып, ол төмендегідей ерекшеліктермен сипатталатын адам әрекеті деген қорытынды жасаймыз:
• шығармашылықта қарама-қайшылықтардың болуы;
• әлеуметтік немесе жеке адамға деген мәнінің болуы;
• шығармашылыққа арналған шарттардың, жағдайдың болуы;
• нәтиженің жаңалығы, сонылығы.
Бастауыш сынып оқушыларының тұлғалылығын тәрбиелеу үшін, ең алдымен олардың шығармашылық қабілеттерін дамытудың мәні зор. Ал сол шығармашылық қабілеттерді дамытудың көптеген әдістері мен тәсілдері бар. Енді соларға көңіл аударайық:
Шығармашылық қабілеттер әр бастауыш сынып оқушысының бойында болады. Қабілеттердің бірдей еместігін сыныпта отырған оқушылардың әрқайсысының әр пәнге және әр деңгейде қабілеті болғандығымен дәлелдеуге болады. Бірі есепке жүйрік болса, екіншісі тілге бай, ал енді біреулері сурет салғанды тәуір көреді. Олардың қабілеттерінің құрылымы да, оны құрайтын компоненттер де әр түрлі болып келеді. Мысалға: математикалық қабілеті басым балаларда ойлау операциялары тез, дәл болады да, бейнелеу өнеріне қабілетті балаларда нақты заттардың бөліктерінің ара қатынасын жылдам анықтай білу сияқты белгілер басым болады. Музыкаға қабілетті бала есту, ритмді түсіну, сезімталдық сияқты сапаларымен ерекшеленеді.
Бастауыш сынып оқушыларына тән шығармашылық процестің кезеңдерін шартты түрде төмендегідей топтастыруға болады:
1. Жаңалықпен бетпе-бет келу.
2. Шығармашылық белгісіздік, екіұштылық.
3. Шешімнің жарық көруі.
4. Шығармашылық акт.
5. Шешімнің дұрыстығын дәлелдеу.
Шығармашылық процестің әр кезеңінде бала бойында әртүрлі сапалық қасиеттер қалыптасып жатады.

Бастауыш сыныпта көп берілмейтін шығармашылыққа үйрету жұмысының бірі- өлең жазғызуға баулу. Бұл жұмысты 1- ші сыныпта әліппеден кейінгі кезеңнен-ақ бастаған жөн. Ол үшін оқушыларға ең алдымен ұйқас сөздің мәнін түсіндіріп, өлеңдердегі ұйқастарды табуға тапсырма беріледі. Сонан кеійн ғана алдымен жеке дыбыстар, сосын буындар, одан кейін берілген жол арқылы ұйқас жасау үйретіледі. Мысалы:
1) у-у-у сыныпта жақсы оқу.
2) – ға,-ға,-ға бардым ауылға.
3) Ауылға барамын, Төлдерді табамын.
Осы тәртіппен үйретіле бастаған бұл жұмыс кейіннен күрделене түседі.
4) өлеңнің бірінші жолын беріп, қалған 2-ші,3-ші,4-ші жолдарын ұйқастарды ескере отырып, балалардың өздеріне жалғастыру ұсынылады.
Әрине, бұл жұмыстың нәтижелі болуы үшін мұндай әдісті тұрақты түрде және жиі қолданып отырған жөн. 2,3,4 сыныптарда оқушылар өлең шығаруға төселіп алады.
Оқушыларды шығармашылыққа үйретудің тағы бір жолы- әңгіме, ертегілер жазғызу. Бұл жұмысты төмендегідей бастаған жөн. Сынып оқушыларына қағаз таратылып беріледі. Оларға сұрақтарға жауап жазатын орын қалдырып, баған түрінде көшіріп алу тапсырылады. 1-ші сұраққа жауапты өзі жазады, сосын жауабын көршісі көрмейтіндей етіп жауып, парталас отырған балаға береді. 2-ші сұраққа жауапты сол бала жазып, жоғарыдағы ретпен жұмыс жалғаса береді. Ең соңғы сұраққа жауап жазылып біткенде, жұмыс жиналып алынады да, жалпы сынып алдында оқылады. Сұрақтар келесідей болуы мүмкін:
1. Ол кім? (не?)
2. Ол қандай?
3. Қайда барды?
4. Кімді (нені) кездестірді?
5. Оқиға немен аяқталды?
6. Не түралы сөйлесті?
7. Әрі қарай не болды?
Осы тәріздес жұмыстар баланың қиялын шарықтатып, шығармашылығын дамытуға ықпал етендігіне көз жеткізуге болады.
Оқу сабақтарын түрлендіріп, оларға дамытушылық сипат беретін жұмыстың бірі- ДИАФИЛЬМ жасату. ДИАФИЛЬМ – суретті шығарма. Онда сурет тірек ретінде пайдаланылады. Диафильм жасауға лайықты деп табылған тақырып мазмұны бөліктерге бөлінеді. Сосын бір бет қағаз алып, оны 4-ке бүктеу тапсырылады. Ол бөліктерге шығарманың бөліктерінің мазмұнына сәйкес суреттер тапсырылады. Сынып жоғарлаған сайын қойылатын мақсаттар да күрделене түседі. Мысалға:
— тақырыпты қызықты эпизодтарға бөл, белгіле;
— диафильм кадрларының ретін көз алдына елестет;
— оларды альбом бетіне сал;
— әр кадрға қысқа (мәтін- титр) құрастыр;
— кадрларға сюжеттер бойынша әңгімелеп бер.
Диафильм баланың зейінін, байқампаздығын тәрбиелеп, ойын, тілін, шығармашылығын дамытады. Негізгіні анықтап, логиканы қатаң түрде сақтай білуге үйретеді.
Оқушылардың қызығушылық туғызатын шығармашылық жұмыстардың бірі- МҮСІНДЕУ. Оқып отырған шығармадағы өзіне ұнаған кейіпкерлердің мүсінін жасатқызу арқылы оқушыларды шығармашылық әрекеттің құмарту, қиялдау, идеяның жарқ ету, интуиция, шабыт сияқты кезеңдерін бастан кешетіндей жағдайға әкелуге болады. Бұл жұмыстарды топтарда ұйымдастырған қолайлы. Шығарма ең алдымен оқылады, бөліктерге бөлінеді. Сосын бір үзіндіні композиция түрінде ермексаздан бейнелеу тапсырылады. Жұмыс аяқталған соң, әр топ өз композициясы арқылы не айтқылары келгендерін түсіндіріп береді. Бұл жұмыстар баланың шығармашылығын дамытып, оның мінез-құлқын, жаупкершілігін тәрбиелейді.
Келесі жұмыс түрі- ДРАМАЛАУ. Драмалау қоршаған ортадан, оқиғадан өз көрген білгендерін, көңіл-күйлерін, алған әсерлерін білдіруге асығып тұратын кіші жастағы оқушыларға өте жақын. Бұл туралы Л.С.Выготский “…драма басқа шығармашылық жұмыстарға қарағанда балаға жақындау, өйткені ол ойынмен тікелей байланысты, оның тұла бойында шығармашылықтың әр түрлі элементтері бар”,- деген.
Шығарманың кейіпкерін сахналау үшін оны түсіну, оның образына ене білу қажет. Ол баладан үлкен саналылықты талап етеді.
Бұл жұмыс арқылы бала өмірлік тәжірібе жинақтайды, өмірге деген көзқарасы қалыптасады. Драмалауға сабақта аз уақыт бөлінеді. Ол кезде оқушылар сыныпта қажетті реквизиттер әзірлейді, рөлдерін бөледі, дайындық жасайды. Көріністің өзі 10-15 минуттай уақыт алады. Соңынан ұйымдастырылған пікірталаста кімнің қалай ойнағандары, қандай кемшіліктер жібергендері талқыланады. Араларынан жақсы “ойнай” алатын “актерлер”де шығып жатады.
Баланың шығармашылық қабілеттерін дамытуда ЖҰМБАҚТАР және МАҚАЛ-МӘТЕЛДЕРМЕН жұмысты жаңаша ұйымдастырудың көп көмегі тиуі мүмкін. ЖҰМБАҚТАР- көркем миниатюра. Оларды салыстыру арқылы пайда болатын образдар беріледі. Сондықтан оларды шешу кезінде баланың логикалық ойы дамиды.
Бастауыш сыныптардың “Ана тілі” оқулықтарында берілген мақал-мәтелдерді бала шығармашылығын дамытатындай етіп пайдаланудың мәні зор. бұл жанрымен жұмыс төмендегідей ұйымдастырылады:
1. Оқиғаға байланысты мақал-мәтелдер айтқызу.
2. Керісінше, мақал-мәтелдің мағынасына қарай оқиға ойлау.
3. Суретке қарап тұрып, бірнеше мақал айтқызу.
4. Мақалдың мағынасын ашатын суреттер жинау.
5. “Халық даналығын ұмытқан жоқсың ба?” түріндегі ойын.
Келесі жұмыс түрін де балалар өте қызықты орындайды. Тақтаға сюжетті сурет іліп қоямын. Мысалға: “Қалың орман. Айнала жап-жасыл. Өзен ағып жатыр. Жағасында балық аулап отырған адам бейнеленген. Өзенде үйрек, қаздар жүзіп жүр.”
Осы суретке қарап отырып, мақалдар айту тапсырылады. Сонда:
• Сулы жер- нулы жер.
• Еңбек етсең, емерсің.
• Еңбек ер атандырады.
• Сағынған елін аңсайды, сары ала қаз көлін аңсайды.
• Табиғат –туған анаң т.б. мақалдарды балалар естеріне түсірді.
Бұл тапсырманы орындау арқылы сөздің құдіретін түсіну, мақалға деген қызығушылығын ояту, оларды пайдалана білу сияқты педагогикалық-психологиялық міндеттер шешіледі.

Бастауыш сынып оқушыларының бойындағы шығармашылық қабілеттерді дамыту зерттеу әрекетімен тікелей байланысты. Шығармашылық пен зерттеу арқылы оқыту барысында болатын үдерісті – шығармашылық ізденушілік деп атайды. Ал шығармашылық ізденушілік кез-келген кәсіппен тікелей байланысты. Егерде баламен жұмыс істеуде мұғалім балалардың шығармашылыққа қызығушылығын тудырса – бала зерттеу арқылы көпке қол жеткізе алады. Оқушылардың зерттеу іс-әрекеттерін ұйымдастырудың түрлері көп және олар шығармашылық жұмыстың ерекшеліктеріне қарай қолданылады. Қарапайым жаттығуларға тоқталып өтейік:
• “әлемге бөтен көзбен қарау”
• “Басқа кейіпкер атынан әңгіме құру”
• “Оқиғаның соңын пайдаланып, әңгіме құру ”
— “ … Сөйтіп біз өз машинамызды таба алмадық”.
— “… Ит Әсетке қарай жүгіріп, оның бетін жалап алды”.
— “… мысық Динаның қолында ұйықтап қалды”.
• ”Заттың қанша маңызы бар”
Балаларға өздеріне өте жақсы таныс зат беріледі. Ол кірпіш, газет, бор, қарындаш болуы мүмкін. Тапсырма әдеттегідей емес, басқаша қалай қолдануға болатынын келтіру. Бұл тапсырманы орындау барысында баланың шығармашылық қабілеттері өсе түседі.
• “заттың белгілерін ата”
• “суретті толықтыр” Мысалға келесідей тапсырма беріледі:

Бала шығармашылығын тек ана тілі, қазақ тілі сабақтарында ғана дамытуға болады деу дұрыс емес. Кез-келген сабақта баланың бойындағы қабілеттерді дамыту басты мақсат болуға тиісті. Әсіресе бейнелеу өнері, еңбекке баулу сабақтарында балалар шығармашылықтың түрлі- түрлі қырларын көрсете түседі. Мысал келтіре кетсек бейнелеу өнері сабағында келесідей тапсырмаларды қолдануға болады:
• портретті ойлап тап та, жинап ал – шарты : мұғалім көз, мұрын, ауыз, құлақ, шаш үлгілері салынған карточкаларды тақтаға іліп қояды, ал оқушылар сол үлгілерге қарап отырып ойлап тапқан адам бейнесін құрастырады.
• Аңдардың бейнесін құрастыр – шарты: мұғалім әр балаға аңдар немесе жануарлар бейнеленген суреттерді дене мүшелерін бөлек қиып таратып береді, ал оқушы сол бөліктерді құрастыру керек.
• Ізін тап – шарты: тақтаға түрлі адамның, жануарлар мен аңдардың, құстар мен қосмекенділердің суреттерін іліп қояды да солардың іздерін дәптерлеріңе сал деп тапсырма береді.
Әрине баланың шығармашылығын, шығармашылық қабілеттерін дамытатын жаттығулар мен тапсырмалар, әдістер мен тәсілдер сан алуан. Сабақ құрылымына шығармашылық пен зерттеуді ендіру және қолдана алу әр мұғалімнің шеберлігіне байланысты. Бастауыш сынып оқушысы ермексаз тәріздес, қандай пішінге келтірсең сол қалыпта ары қарай орта буынға кетеді. Баланың шығармашыл не болмаса қалыпты, басқалардан ешбір айырмашылығы жоқ тұлға болары біздер, бастауыш сынып мұғалімдерінің қолында.

Комментарии