Білім берудің негіздері

Білім берудің негіздері
Жұмажанова Құралай Маратқызы, БІЛІМ САПАСЫН АРТТЫРУ ҮШІН СЫНЫПТАҒЫ ОҚУ МЕН ОҚЫТУ ҮРДІСІН ЗЕРТТЕУ


БІЛІМ САПАСЫН АРТТЫРУ ҮШІН СЫНЫПТАҒЫ ОҚУ МЕН ОҚЫТУ ҮРДІСІН ЗЕРТТЕУ

Мақала авторы: Жұмажанова Құралай Маратқызы
Жұмыс орны: Балқаш қаласы жалпы білім беретін №16 лингвистикалық бағыттағы орта мектебі КММ
Лауазымы: Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі
Жариялану мерзімі: 24.03.2017


Ұстаздың басты мақсаты шәкірттерін

өмір сүруге және адам болуға баулу.

                                             Асхат Әлімов

Әлем жылдам қарқынды дамуда, осы дамып жатқан әлем жағдайында өзгеріссіз қалмай әрқашан жаңашылдықпен дайын болу керек. Білім саласына енгізіліп жатқан жаңалықтардың келешек ұрпақты оқыту мен тәрбиелеуде нәтижесі барын бұл күнде көзіміз жеткен. «Мұғалім өз жұмысын үздіксіз жаңартып отырғанда ғана – мұғалім…» деп К.Д.Ушинский айтқандай, бұл күнде жаңашыл, жаңа талапқа сай ұстаздар ғана биік мақсатқа қол жеткізеді. Көтеріліп отырған мәселенің мектеп өміріндегі алар орны ерекше. Білім сапасы көтеру — барлық білім беру мекемелерінің басты мақсаты.

Қазіргі уақытта ақпараттық құралдардың дамығандығынан оқушылардың білімге құштарлықтары әлсіреп,білім сапасының төмендеуіне алып келіп отыр. Осы білім сапасын көтеруге қандай жұмыстар атқаруға болады. «Ол үшін қандай өзгеріс енгізуге болады?», «Нені енгізу қажет?» мәселелері басымдық танытады. Бұл сұраулардың жауабы ретінде, бүкіл әлемде тиімді қолданылып жатқан заманауи тәсілдерді қолдануға болатынын айтамын. Бұл орайда іс әрекетті зерттеудің берері мол. Ол оқушының ғана емес, мұғалім жұмысын да жаңартады, бір жүйеге салады. Жаңашыл замандағы жаңашыл   жеткіншектің білім сапасын жүйеге келтіріп, қарым-қатынасын шыңдау негізінде оқыту – басты міндет. Нәтижесінде мұғалімдер іс-әрекетті зерттеу жұмысымен жұмыс жасау кезінде оқушымен қарым-қатынасы артады. Әр түрлі деңгейдегі оқушылардың танымдылық қабілеті дамып, топтық, жұптық жұмыстардың қолданылу аясы кеңиді. Зерттеудің білім сапасын көтеруге ықпалы күшейеді. Білім сапасын арттыруда іс-әрекетті зерттеу жұмыстарын жүргізіп, осы жұмыстың жүргізілу жолын тәжірибеге бөлісемін.

Білім сапасын арттыру жолында  сынып  жетекші мен  пән мұғалімдерінің байланысын  іс-әрекетті зерттеу жұмыстары арқылы  дамыту менің басты мақсатым болып табылады. Топтағы іс — әркетті анықтай отырып,  өзіндік қабілеттер арқылы   әр түрлі деңгейдегі  оқушының өзгерісін анықтауды ойлап, қазақ тілі мен әдебиетінен сабақ беретін 5-сынып оқушыларына зерттеу жүргіздім. Зерттеудегі сыныптың мәселесі мынадай болды.  4- сыныптың қорытындысы бойынша білім сапасы 60%, 5-сыныбында  40 % болып, төмендеген.  Білім сапасына нендей жағдайлар себеп болуы мүмкін ?

Бұл орайда алдымен осы зерттеуге қажетті ұстаздар тобын құрдым. Оларды осы сыныпқа сабақ беретін мұғалімдерден топтастырып, алғашқы отырысымызда зерттеудің құрылымымен таныстық. Сонымен бірге

  • мектеп психологі,
  • мектеп дарігері
  • ата-аналар

пікірлерін жинақтадым. Мектеп психологінен сынып оқушыларының психологиялық сауалнамасы мен сыныптың социограммасы алынды. Нәтижесінде сынып ұжымы тату, бір бірімен қарым-қатынасы жақсы. Достықтары, араласуы дамыған. Сыныптан шеттеп қалған оқушыны жоқ деп анықтады. Тек жеке қарауды, көңіл бөлуді қажет ететін оқушылар бар екенін ескертті. Бұдан соң, мектеп дәрігерімен жүздестім. Қарапайым бас аурулары мен тамақ аурулары көбірек кездесетінін айта келіп, бір көзі нашар көретін оқушы барын сөз етті. Аталған деректерді ескере келе, орыс тілі пәнінің, математика пәнінің мұғалімдері және сырттай бақылаушы мұғалімдер болып аталған зерттеу жұмысына жоспар құрастырдық. Алдымен сыныпқа зерттеу жүргізілгенде үш деңгейдегі оқушыларды (А,В,С) басты назарда ұстауларын ескертіп, тәжірибе кезінде осы оқушылардың өзгерісін анықтап шығуды көздедік.

А деңгейлі оқушы (өте жақсы) — сыныптастарына қарағанда зерек, тез тіл табысатын, жігерлі, ойы ұшқыр, жылдам ойлағыш, сөз саптауы жатық,  барлық пәндерден сабақ үлгерімі өте жақсы. Зерттеуге алған себебім – танымдық қабілетін басқа оқушылармен  салыстыра отырып, өзінен төмен деңгейдегі оқушыларға үйретуі арқылы адами құнды қасиеттерін ашып, көзқарасын өзгерту болды.

В деңгейлі оқушы (жақсы) — ортада ерекшеленіп көрінбейді, білімі орташа, мінез – құлқы бірқалыпты, салмақты, сабақты сұрасаң ғана жауап береді, өзгелерден ерекшелейтін жеке қабілеті жоқ. Зерттеуге алған себебім – оқушының білім деңгейін нығайту , ойын жетілдіру,  қарым қатынасқа баулу болды.

С деңгейлі оқушы (орташа) — күнделікті сабаққа дайындығы жақсы, өз ойын толық жеткізуі  қалыптаспаған.  Зерттеуге алған себебім – бойындағы құндылықтарды анықтау, білімге деген, пәнге деген қызығушылығын ояту,  сабақты  үнемі қадағалауға дағдыландыру болды.

Бұдан кейін осы аталған оқушылардың ата аналдарымен пікірлерін ескердік. Ата ана баланың басты ұстазы. Олардың қасында үнемі бірге болып, өз тәлімін беруші. Сондықтан олардың пікірі мен үшін құнды болды.

А деңгейлі оқушының ата-анасы:  — Ол сабаққа белсенділікпен және жоғары қызығушылықпен дайындалып жүр. Бұл мені қуантады. Себебі  балам төменгі сыныпта оқу екпіндісі болған еді. Қазір үздіктер қатарына қосылды.

В деңгейлі оқушының ата-анасы :  — Мен баламның сабаққа қабілеті бар екенін білемін. Өз бетінше орындайды. Жалқаулығы да жоқ емес. Төменгі сыныпта оқу екпінділері қатарынан көрінген болатын. Қазір математика сабағынан  төмендегенін байқаймын.

С деңгейлі оқушының ана анасы :  — Балам сыныптан тыс  шараларға  белсенді қатысады. Әншілік қабілеті жақсы. Би үйірмесіне қатысады. Сабаққа ынтасы жаман емес. Біраз сабақтардан қиналатыны  бар.  Сол қиындықтарын жеңе білсе екен деймін.

Ата анамен пікірлескеннен кейін олардың баласына берген бағасы мен сабаққа ынтасын жоққа шығармайтындықтарын аңғардым. «Бала бауыр етің» деп текке айтпаған. Баласының жақсы болғанын қалайтынын ата аналардың ойлары көңіліме қонды.

Алғашқы қадам осы аталған оқушылардан әркім өз пәні бойынша сауалнамалар алып, олармен сұхбаттастық.  Сауалнама барысында А деңгейлі оқушының жауаптары В,С деңгейлі оқушылардан басым түсіп, оның сыныптың алдыңғы оқушысы екендігін аңғардық. С деңгейлі оқушының сабақ кезеңінде нені түсінбейтіні анықталып, мұғалімнің жұмыс жасауына жол ашып берді. Сонымен бірге бұл сауалнама оқушы пікірін ескеруге үйретті. Зерттеуші мұғалімдер де зерттеуге деген құлшыныстарын, ойларын білдіріп жатты. Оқушы сауалнамаларынан кейін келесі зерттеуді жоспарлап, сабақ кезеңдерінде оқушы іс әрекетін бақылауды көздедік.

Алғашқы зерттеу сабағы қазақ тілі пәнінен өткіздім. Сабақ кезеңінде оқушылардың танымдық қабілеттерін ескере келе, топтық жұмыстар арқылы деңгейлі оқушылардың бұл пәннен белсенділін анықтадық.  Ұстаздар оқушылардың жұмыс жасау кезеңдерін жіті бақылап, олардың сөйлеу дағдыларын бақылады.

Келесі бақылау сабағы орыс тілі пәнінен өткізілді. Бұл кезеңде біз үш деңгейдегі оқушылардың өзгерісін байқадық.

  • А деңгейіндегі оқушының тақырыпты тез қабылдап түсіне алатындығы басым болғанымен, алға шығуды, барлық сұраққа өзі жауап беруді көздеп отыратыны анықталды. Өзге оқушыны сөйлетпеушілік аңғарылды
  • В деңгейлі оқушыда жазбаша жұмысты тиянақты орындайтыны анықталып, ауызша жұмысқа төмен екені көрінді.
  • С деңгейлі оқушының жауабы толық емес болғанымен, топтық жұмыстарға ерекше қызығушылығы байқалды. Шығармашылығын бірлескен жұмыста көрсете алды.

Математика сабағын жүргізу барысында логикалық есептерді В деңгейлі оқушы тез шешіп бере алады, бірақ амалды есептерде қиналатынын көрсетті. С деңгейлі оқушының қарапайым есептерді шығаруға үлгеріп отырғанын көрдік. А деңгейлі оқушы жоғары болжамды есеп құрастыра алатындығын дәлелдеді. Ұстаздар бұл сабақтан соң, оқушы іс әрекеттерін талқылады. Оларға бұндай жұмыстар жүргізу, оқушылардың өздеріне көбірек көңіл бөлу ұнап жатқанын айтып, келесі нәтижеге жоспарлар құрастырдық.

Бұл жоспар нақты іс әрекеттің нәтижесіне бағытталды. Сыныпта бір сыныптан тыс іс шараға қатысу, сонымен бірге мектепішілік бір шараға қатысу көзделді. Бұдан олар оқушылардың белсенділіктері мен бір біріне деген қарым қатынастың өзгеруін қадағаламақ болдық. Аталған шаралардан олар ерекше құлшыныстарын көрсете білді. Оқушылармен жеке жұмыстар жүргізілді. Бастапқы сауалнама қайта алынды. Бұл кезеңде олардың жауаптарының өзгергеніне көз жеткіздік. Бір тоқсан бойында зерттеу нысаны болған сыныптың нәтижесі көрінді. Сыныптың сапасы 48% пайызға көтерілді. Бұл нәтижеден кейін ұстаздар тобы бас қосып, өз тәжірибелерін бөлісіп,

Сәтті жақтары

  • Зерттеушілік жұмыстар
  • Деректер жинау
  • Сұхбат жүргізу
  • Сабақта топтық жұмыстарды қолданылуы
  • Пән мұғалімдерімен тығыз қарым қатынас

Сәтсіз жақтары

  • Оқушылардың әр түрлі көзқараста болуы
  • «Оқушы үні» сауалнамасының толық аяқталмауы
  • Ата аналардың мектеп өмірімен  қатынасы

айтылып, болашақта

  • Оқушылармен жүйелі зертеу жұмыстарын жүргізу
  • «Оқушы үні» жобасын толықтай іске асыруды қолға алу
  • Ата аналарды зертеу жұмыстарына үнемі қатыстыру

ұсыныстары ұсынылды.

Үздіксіз оқытудың маңызын беретін оқытушыларымыз бала талабына сай болуы керек екенін білеміз. Сондықтан бұл зерттеуге ең басты тұлға пән мұғалімдерінің ықпалы барын сезіндім. Осы мәселені шешуге сол пән мұғалімдерінің өздерін қатыстырып, бірлескен жұмыстың нәтижесіне қол жеткіздік. Бұл тек бір сыныптың шеңберінде болған жұмыс. Ал мұғалімдер қауымдастығы осы зерттеудің аясын кеңейте алатындығына сенемін.

Төмендегі үлгіні Lesson Study жүргізуге жоспар ретінде пайдалануға болады.

Әр циклді сабаққа арналған жоспар үлгісі

Зерттеу мазмұны Мақсаты Күтілетін нәтиже Тиімділігін анықтау
1 Lesson study зерттеу тобына кіретін пән мұғалімдерімен алғашқы отырыс Пікірлесу және болжау, жұмыс шарттарымен танысу Зерттеудегі түйінді идеялармен танысады А,В,С, деңгейлі оқушылардан дерек жинау
2 1-зерттеу сабағын өткізу

Қазақ тілі

Оқу сапасын арттыру үшін топтық, жұптық жұмыс түрлерін енгізу Оқушылардың өздігінен сабақты меңгеруі Арнайы талдау кестелері бойынша дерек жинау
3 А,В,С, деңгейлі оқушылармен сұхбат Оқушы пікірін білу Оқушы қажеттілігі анықталады Бейнетаспаға түсірілген сұхбатты тыңдау
4 2- зерттеу сабағы қазақ тілі Қайта жоспарлау кезіндегі оқытуды жақсарту ескертулерді ескеру СТО арқылы оқушылардың дағдылануы Салыстыру, өзгерісті анықтау
5 А,В,С, деңгейлі оқушылармен сұхбат Оқушы пікірін білу Оқушы қажеттілігі анықталады Бейнетаспаға түсірілген сұхбатты тыңдау

Сабақтан кейін бақылаудағы оқушыларға қоюға ұсынылатын сұрақтар: 

  • Саған сабақта бәрінен де не ұнады?
  • Сен нені үйрендің? Бұрын істей алмағандарыңнан қазір нені істей аласың? Нені жақсырақ істей аласың? Қаншалықты жақсы? т.б.
  • Оқытудың қай бөлігі сен үшін барынша тиімді болды?
  • Егер дәл осы сабақ басқа топта өткізілетін болса, нені өзгертер едің? Неліктен бұл бөлігін өзгертер едің?

Талқылау үлгісі. Ұсынылатын іс-әрекеттер Lesson Study тобына мүмкіндік болса сабақтан кейін бірден жиналу қажет (әрине, сабақ өткеннен кейін 24 сағаттан кешіктірмей). Сіз топ мүшелерін Lesson Study-ден кейінгі жетістікті талқылау критерийлерімен таныстыра аласыз:

  1. Сыни пікірлер мен ұсыныстарға ашық болу;
  2. Бақылаулар нәтижелерін қабылдау және сәтсіздіктерді ақтауға тырыспау;
  3. Сабақтан кейінгі талқылауды бірлесіп оқыту әдісі ретінде бағалау;
  4. Бақылау кестесінде/жоспарында нақты мақсаттар мен мәселелерді белгілеу;
  5. Талқылаудың «модераторын» (талқылауға позитивті бағыт беріп отыратын төраға) тағайындау, бұл рөлді ол адамның қызметімен байланыстыруға болады;
  6. Талқылау барысында Lesson Study тобының білім алғандығын жазып алып отыратын және соңында осы топ мүшелеріне немесе топқа кірмейтін адамдарға түсініктеме беретін «кеңесшіні» (соңғы түсініктеме беретін адам) тағайындау. Бұл адам мектеп қызметкері болмауы да мүмкін. (Takahashi, 2005). Ең бастысы, талдауды оқытудан емес, бақылаудағы оқушылар (мен басқа оқушылардың) оқуын, білім алғандығын қадағалаудан бастау керектігін ұмытпау керек Бұл реттілік оқушылардың білім алуына баса назар аударып, мұғалімдердің оқытуын талқылауға ойысып кетуге жол бермеуге көмектеседі, себебі талқылаудың соңғы түрі мұғалімдерге субъективті және кәсіптік дамуға ықпал ете алмайтындай болып көрінуі мүмкін.

Lesson Study-ден кейінгі талқылау сызбасы

Төмендегі үлгіні Lesson Study нәтижелерін талқылау мәселелерін жазуға пайдалануға болады.

Талқылау барысында жазба жүргізуге арналған кесте

Сабақ қорытындысы бойынша талқылауларды жазу Бақылаудағы

А оқушы

 

Бақылаудағы

B оқушы

Бақылаудағы

C оқушы

 

Оқушының әрқайсысы қандай прогреске қол жеткізді?
Ол жеткілікті болды ма?
Олардың сыныптарындағы басқа оқушылар қандай нәтиже көрсетеді?
Енгізіліп жатқан әдіс қалай көмектесті немесе кедергі келтірді?
Қандай тосын оқиғалар болды?
  1. Әр оқушының нәтижесін жақсарту үшін келесі жолы әдістеменің қандай аспекті(лері) түзетілуі керек?

2.Келесі жолы біз не істеуге тырысуымыз керек?

Т.А.Ә.А……………………          Мерзімі……………………

Ой қорыта келе, бұл іс-әрекетті зерттеу оқушылар қалай оқитындығы немесе тәжірибені жетілдіру үшін мұғалімдер не істей алатындығы туралы біздің барлық сұрақтарымызға жауап бере алмайды. Алайда, іс-әрекетті зерттеу осы сұрақтар туындайтын жерде жүргізіледі және ол дереу іс-әрекетке кірісуге мүмкіндік беретіндігін дәлелдеді.

Қолданылған  әдебиеттер:

  1. А.Әлімов.Интербелсенді әдістемені ЖОО-да қолдану мәселелері.  2013ж. 448- бет
  2. Мұғалімге арналған нұсқаулық: Екінші (негізгі) деңгей,  /Бакирова К.А., Намысова Г.А., Аушева И.У., Шаримова А.Г., Ғабдоллақызы Б., Байкенова Б.А. —  3 басылым.  – Астана: «Назарбаев зияткерлік мектептері» ДББҰ  Педагогикалық шеберлік орталығының баспасы,  2014.

Комментарии