Білім берудің негіздері

Білім берудің негіздері
Абдуллаев Шухратжон, ЭЛЕКТРОНДЫ ТОЛЫҚ МӘТІНДІ БІЛІМ РЕСУРСТАРЫН ІЗДЕСТІРУ ҮДЕРІСІНІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ


ЭЛЕКТРОНДЫ ТОЛЫҚ МӘТІНДІ БІЛІМ РЕСУРСТАРЫН ІЗДЕСТІРУ ҮДЕРІСІНІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Мақала авторы: Абдуллаев Шухратжон
Жұмыс орны: магистрант
Лауазымы: Қ.А.Яссауи атындағы ХҚТУ
Жариялану мерзімі: 11.05.2016


Университет ғылыми кітапханаларын қазіргі заман талаптарына сай ұйымдастыруда, автоматтандырылған кiтапхана жүйелеріндегі ақпараттық ресурстар электрондық коллекцияларын жаңа ақпараттық технологиялар негізінде интеграциялау және кооперациялау үдерісі, білім беру жүйесіндегі бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі болып, электрондық кітапхана қорларындағы ақпараттық деректер коллекцияларын толық мәтінді іздестіру үдерісінің ерекшеліктерін ескере отырып дамыту, корпоративтік кітапхана жүйелері мен желілерін жобалаудың өзіне тән заманауи инновациялық талаптарымен ерекшеленеді.

Корпоративтік кітапхана жүйелері мен желілерін жобалауды жүзеге асырудың ерекше айқындалған бағыты мен тәсіл ерекшеліктерін шартты түрде екіге бөліп, корпоративтік каталогтау жүйесі және кітапханалық жүйелер мен желілер ретінде қарастыруға болады. Оларды жобалау мен жүзеге асыру үдерісі бір жағынан автоматтандырылған жүйелерді жасаудың жалпы тәртібіне бағындырылған болса, ал екінші жағынан өзіндік заманауи ерекшеліктермен сипатталады

Корпоративті каталогтау жүйелерін жасаудың негізгі мақсаты: жаңа ақпараттық технологиялардың автономды толық мәтінді жұмыс істеу жағдайында едәуір қомақты болып, әрі әрдайым тұрақты өсу ағысына бейім болатын каталогтандырудың шығындарын қысқарту; электрондық каталогтарды ақпараттық (соның ішінде формат саны бойынша) және лингвистикалық өзара ықпалдастығын әрі кітапханалық ресурстарға толыққанды ену мүмкіндігі үшін, кітапханалық мәліметтер базасын (бір ел аумағында немесе әлемдік қауымдастықта тұтастай біріктіретін) қамтамасыз ету; түпнұсқа құжаттарды сипаттап жазу, библиографиялық жоғарғы сапасын қамтамасыз ету; осы қызмет түріне қатысудан (қандай да бір салада) нақты табыс табудың қаражат көздеріне айналдыру. Осы бағытты табысты жүзеге асырудың әлемдік кітапханалық тәжірибедегі аса көрнекті мысалдарының бірі OCLC (Online Computer Library Center) корпорациясы саналады

Корпоративті кітапханалық жүйелер мен желілер дегенде, әкімшілік және шаруашылық өзара тәуелсіз кітапханалардың қызметтік мақсаттарына бірлесе қол жеткізу үшін, әсіресе тұтынушыларға кітапханалық-ақпараттық қызмет көрсетудің сапасын дамыту мақсатына байланысты, өз еріктерімен бірлесуі түсініледі. Бұл жағдайда, бірлесе отырып ортақ кітапханалық-ақпараттық ресурс коллекцияларын жасау және оларды қолдану, сонымен қатар, аз таралымды әдебиеттер мен баспалық өнімдерді корпоративтік каталогтау қолға алынады. Корпорацияның бұл түрінің ерекшелігі ретінде, олар арасындағы ақылы міндеттемелердің болмауын атап көрсетуге болады.

Қазіргі таңда ғаламтор кітапхана оқырмандары үшін басқадай жолмен

алынуы мүмкін емес (немесе өте қымбат) көптеген ақпарат кеңістігіне жол ашты. Толық мәтінді, ұлттық және жаһандық желілерді біріктіре отырып, ол қазіргі таңда ақпараттық деректер коллекцияларын толық мәтінді іздестіру үдерісінің ерекшеліктерін ескеретін динамикалық ақпараттар дереккөзіне айналды.

Соған қарамастан қолданушылар ақпарат кеңістігіндегі іздестіру нәтижелеріне көңілі толмайды. Бұл, әдетте, келесі себептерге байланысты болады: іздестіру жүйесіндегі сұраныстар дағдысын құрастыру барысында жеткілікті білімінің жоқтығы, орасан «ақпараттық шуылға» әкеліп соғады; қолданушы ғаламтордағы іздестірілген ақпараттың болатындығына қарамастан, кейде ол іздестіру машинасының сыртында қалып қоятын жағдайды ұғынбайды. Іздестіру үдерісі барысындағы жетерлі білімнің жоқтығы толық ақпарат алудың тәсілдерін төмендетеді.

Сайып келгенде, қазіргі таңдағы ғаламтор мүмкіндіктерінің орасан көп екенін айтуға болады. Демек, мәселе ғаламторлық сапалы ақпараттардың жетіспеуінде емес, бәлкім қолданушының оны дер кезінде таба алмауында, яғни сапалы сұраныс құрастыра алмағандығында.

Ақпараттық іздестіруді біз көбіне қолданушының алдында тұрған жай ғана релеванттық ақпараттарды табу емес, бәлкім ақпараттық деректердің коллекцияларын іздестіру үдерісінің ерекшеліктеріне байланысты мақсатқа сәйкес шешілетін үдеріс ретінде қарастырғанымыз жөн [3].

Сонымен, ақпараттық ресурстар коллекцияларын электрондық кітапхана қорларларынан толық мәтінді іздестіру үдерісінің әдістемесін олардың келесі ерекшеліктеріне байланысты бірнеше сатыларға бөліп қарастыруға болады:

І. «Ақпараттық сұранысты жүйеге түсіру және нақтылау». Бұл сатыда мақсатқа бағытталған шектеу жүреді, іздестірудің жалпы мақсатының нақтылығы және дәстүрлілігі жетекші рөл атқарады. Сұрату қаншалықты сенімді жасалынса, ақпараттық ресурстарды таңдау да соған байланысты болады. «Сұратуды нақтылау» кітапхана тәжірибесінде ақпараттағы қолданушы қажеттілігін нақтылау үшін қажетті бірқатар бағамдарды немесе сұрақтарды көрсетеді. Сұхбат барысында іздестіру, тақырып мазмұны, ретроспективті іздестіру тереңдігі жүргізілетін дереккөз түрі түсіндіріледі. Бұл сатыда мақсатқа лайық мыналарды орындау керек: жаратылыстану тілінде сауалды қалыптастыру; ақпараттық қажеттіліктің типін анықтау; ақпарат іздестірудің мақсатын анықтау; іздестіру қажеттілігіне шек қоюын анықтау; ақпараттық сауалдың ақырғы қалыптастыруы.

  1. Табиғи тілде сұранысты қалыптастыру. Бірінші қадамның мақсаты – іздестіріліп отырған ақпарат туралы мәліметті қалыптастыру. Бұл мәліметті алу үшін ақпараттық қажеттілік иесі мүмкіндігінше мәліметті оның жаратылыстану тілінде анығырақ жеткізуі керек.
  2. Ақпараттық қажеттіліктің типін анықтау. Ақпараттық қажеттілік типі туралы анайы (дөрекі) мәліметтің өзі іздестіру кезінде ескеріліп, оның шарттастырылған талаптарын нақтылауға мүмкіндік береді. Ақпараттық қажеттіліктерді дәстүрлі түрде екі типке бөлуге болады: ақпараттық қажеттіліктер шекарасы айқын анықталған, мәселен, 2007 жылы Қазақстанда қандай іскер қазақ тілі оқу курсы жарияланған; шекарасы нақты анықталмағаны, мәселен, іскер қазақ тілін оқыту әдістемесі.

Ақпараттық іздестіру үдерістері ақпараттық қажеттіліктердің түрлі типтері көмегімен қанағаттандырылатынын, тұтас алғанда бір-бірінен ажыратылатынын, соған орай ақпараттық іздестірудің әр түрлі түрлері туралы айтуға болатынын атап өткеніміз орынды. Ақпараттық қажеттіліктердің бірінші типін қанағаттандыратын ақпараттық ізденіс фактографиялық деп аталады. Ақпараттық қажеттіліктердің екінші типін қанағаттандыратын ақпараттық ізденіс туралы – құжаттық деп айтады. Дегенмен, Ғаламтортегі кейбір мәліметтерді табу үшін көбінесе алдыменен осы фактілер сақталған (мазмұндалған) (Web-бет) құжаттарын іздестіру қажет. Бұл жағдайда құжаттық-фактографиялық іздестіру туралы айтуға болады.

  1. Ақпараттарды іздестіру мақсатын анықтау және шектеу. Ақпараттарды іздестіру мақсатын анықтау ақпараттың қажет етілген ауқымы дәрежесін айқындауға мүмкіндік береді, сондай-ақ, іздестіру жүйесін таңдауға ықпал етеді. Ақпараттарды іздестірудің бір-біріне қарама-қарсы мақсаттары дәстүрлі түрде мыналар болып табылады: мәселемен алдын-ала танысу және мұқият зерттеу. Әдеттегідей, ақпаратты іздестірудің мақсаты екі ұштың арасының бір жерінде жатыр, яғни қолданушыға кейбір ақпараттар саны қажет болады, бірақ оған мәліметтің абсолюттік ауқымы қажет емес.

Негізгі шектеулер қатарына дәстүрлі түрде мыналар жатады: шығару түрлері бойынша шектеу, жарияланым тілдері, іздестірудің географиялық және хронологиялық шеңбері бойынша. Сондықтан да нақты айқындау қажет: қолданушыны ақпарат (мақалалардың, монографиялардың, конференция материалдарының және т.б.) дереккөздерінің қайсысы; қай тілдегісі; іздестірудің қандай географиялық шеңбері; іздестірудің қандай хронологиялық шеңбері қызықтырады.

  1. 4. Ақпараттық сұраныстың соңғы тұжырымдамасы. Ақпараттық сұраныстың соңғы тұржырымдамасы үшін іздестіруге жатқызылатын ақпараттарға жан-жақты лексикалық талдау жүргізілуі қажет. Зерттелген мәселенің егжей-тегжейлі толық және сауатты жазылған қандай да бір өнеге боларлық дереккөзін алу керек. Мұндай дереккөзі ретінде арнайы анықтамалық, жалпы профильдегі энциклопедиялар мысал бола алады. Зерттелген материалдар негізінде қажеттілігіне қарай бірнеше тілдерде жекелеген терминдер, сөзжасамдар, кәсіптік лексика және клише түріндегі кілт сөздерінің ең мол да кең жиынтығын тұжырымдау қажет.

ІІ. «Іздестіру процедурасын жоспарлау». Бұл сатыда мақсатты бағыттың шектеуі және іздестірудің жалпы мақсатының нақтылығы жүреді.

Бұл үдерістің негізгі мақсаты — іздестіру мәселелерін ұтымды шешудің тәсілдері мен жолдарын анықтау. Ол өзіне талаптар жиынтығының бірінші сатысында айқындалғандардың орындалуын қарастыратын іздестірудің жалпы бағдарламасын талдауды кіріктіреді. Сонымен қатар іздестіру жүйесінің сапасын таңдау мен бағалау жүзеге асырылады, жетіспейтін ақпараттарды іздестіру жүргізіледі. Бұл сатыда мақсатқа лайықты мыналарды орындау керек: іздестіру жүйесінің сапасын таңдау және бағалау; іздестірудің жалпы бағдарламасын жасау.

  1. Іздестіру жүйесінің сапасын таңдау және бағалау. Іздестіру жүйесінің сапасын іріктеуді және бағалауды олардың нақты ақпараттық қажеттілігі мен сұраныстың өзгешелігіне сәйкес келетін тұрғыдан жүргізу керек. Әрбір қолданушы іздестіру жүйесін таңдауға, оның мазмұны мен мүмкіндіктеріне көмектесетін талап ету ерекшелігіне ие. Іздестіру жүйесін таңдау кезінде мына параметрлерге көңіл аударуы керек: іздестіру жүйесінің көрсеткіш көлеміне, онда сақталған ақпараттар сапасын қадағалауға, сұрату тілдерінің мүмкіндіктеріне.
  2. Іздестірудің жалпы бағдарламасын жасау. Іздестірудің жалпы бағдарламасы талдау объектілерін, іздестіру шектеулерінің (тақырыптық, хронологиялық, тілдік, географиялық) мүмкін бағыттары (маршруттары) мен әдістерін, сондай-ақ, іздестіру көлемінің дәрежесін анықтау негізінде қорытындыланады.

Іздестіру тәсілдері мен құралдары тақырып арқылы ғана емес, сұраныстың басқа да параметрлеріне байланысты ажыратылады. Бұл жерде бірқатар жалпы әдістемелік нұсқауларды басшылыққа алу қажет. Мәселен, іздестіру сипаты бүтіндей алғанда қолданушының алдына қойған іздестіру мәселелерінің мазмұнымен анықталады. Бұл тұста мына мәселені ажыратып алған дұрыс: іздестіру әсіресе, ақпарат дереккөздерін кеңінен қамтуы қажет болғандықтан да бастапқыда тақырыпқа және оның егжей-тегжейлі, жан-жақты талданған мақсатына байланған десе де болады. Соған орай алдыменен ақпараттық ресурстарды (яғни құжаттар жиынтығы) үлкен мөлшерде іздестіру жүреді. Содан кейін барып іздестіру мәселелерінің шешілу мазмұнына тікелей байланыста ақпараттық іздестіру нақтыланады, шектеледі. Бұл сатыда құжаттардың өзін іздестіру мәселесі жүреді.

Ақпараттарды іздестірудің оңтайлы жолдарын таңдау мәселелері көптеген жұмыстарда келтірілген. Әйтседе, авторлар қажетті фактілерді барынша ауқымды көлемде ұстайтын мүмкіндігі бар қажетті фактілерді іздестіру құралдарына көңіл бөлуді ұсынады, яғни олар іздестірудің нақты мәселелерін шешудің өздері ұсынған үлгілерін беруге ұмтылады.

ІІІ. «Іздестіруді жүзеге асыру». Соңғы сатының мақсаты – іздестіру мәселелерінің ақырғы шешімі. Ол сондай-ақ, оны шешу үшін қажетті құрал-жабдықтарды жасауды өзінде кіріктіреді. Бұл сатыда мыналарды орындау қажет: іздестіру тақырыбы бойынша ақпараттық ресурстар жиынтығын іріктеу; ақпараттық ресурстарды іздестіру; ақпараттар көлемін бағалау; ақпараттық ресурстар көлемінің шеңберін кеңейту.

  1. Іздестіру тақырыбы бойынша ақпараттық ресурстар жиынтығын іріктеу. Іздестіру тақырыбы бойынша ақпараттық ресурстар жиынтығын іріктеу сатысында іздестіру жүйесінің жиынтығын жоспарлау (жоғары қараңыз) сатысында іріктеліп алынған іздестірулер жүргізіледі. Ақпарат іздестіруді жекеден жалпыға қарай, сондай-ақ жалпыдан жекеге қарай жүргізуге болады. Нәтижесінде іздестіріліп жатқан мәселе жөніндегі ақпараттарды мазмұндайтын ақпараттық ресурстар тізімі қалыптасады. Ақпараттық ресурстар тізімі былайша белгіленеді: ресурстар бірін-бірі толықтыра отырып, аталмыш тақырып бойынша барынша қамтылған ақпарат алдын ала белгіленген іздестіру шектеуіне сәйкес келуі тиіс. Егер олардың шеңбері өте тар болса, іздестіру нәтижелері қанағаттанарлықсыз болуы мүмкін, ал егер өте кең болса – ол кезде іздестірудің еңбек сыйымдылығы да ұлғаяды.

Бұл сатыда бізге ізделіп отырған ақпараттар туралы не белгілі және не белгісіз екендігін анықтап, оны түсіндіру қажет. Мысалыға, бізді қызықтыратын ақпарат орталығының аты бізге белгілі болуы мүмкін, бірақ оның URL белгісіз. Осылайша, жеткіліксіз ақпаратты іздестіру үшін бізге сұратылатын сауалдардың тізімін жасау қажет. Бұл тізім айқындалған кілт сөздері және ресурстар туралы бар ақпараттар негізінде қалыптасады.

Ресурстардың (метадерек) жетіспейтін буындарын жазуды іздестіруші және метаіздестіруші машиналардың көмегімен жүргізу ұсынылады. Бірақ, бізге ресурстарды іздестіру жайында ештеңе белгілі болмаса, онда топтастырғыш іздестіру жүйесіне немесе мамандандырылған сөздік іздестіру жүйесіне жүгіну керек. Егер де қолданушы бұл салада маманданған болмаса, ол жағдайда оған ғылыми бақылау сапасы бар топтасқан іздестіру жүйесіне жүгіну керек (ақпараттық шлюзге) болады.

Іздестіру жүргізу кезінде мына әдістерді қолдану ұсынылады: болжау әдісі, жалпыдан жекеге іздестіру әдісі, жекеден жалпыға іздестіру әдісі.

Болжау әдісінің мәнісі мынада: іздестірілетін ұйымның атауын немесе оның аббревиатурасын кейін жазып көруге болады.

Жалпыдан жекеге іздестіру әдісі, әдетте, топтастырып іздестіру жүйесінде қолданылады. Олар тек пәндік категорияларға және ресурстардың сипатталуына қарай жүргізілетіндіктен, сұраныстың басында барынша мақсатқа лайық кеңейту керек.

Жекеден жалпыға іздестіру әдісі, әдетте, сөздік іздестіру жүйесінде қолданылады. Нәтижесінде ақпараттық ресурстар тізімі қалыптасады. Бұл қадам, нақты іздестіруді шешуге бағытталған толық мәтінді ақпараттық жүйені құруға мүмкіндік береді

  1. Ақпараттық ресурстарды іздестіру. Құжаттарға іздестіру жүргізгенде сұранысты кеңейту және сол сияқты қысу мүмкіндігін де игеру керек. Іздестірудің дәстүрлі түрдегі екі базалық стратегиясын ажыратуға болады: салалық іздестіру және пәндік іздестіру. Олар ғылым мен білім салалары арасындағы өзара екі қарама-қарсы тенденцияларды бейнелейді: ғылым дифференциациясын және олардың интеграциясын. Салалық іздестірудің стратегиясы жалпыдан жекеге иеархиялық топтастырғыштарға қарау жолымен, ал пәндік-жекеден жалпыға дескриптор мағынасы бойынша аталмыш сұрыптаудың жолымен, кілттік сөздермен (яғни мәліметтер олардың «пәндік» қасиеттері тұрғысынан қарастырылады) жүзеге асады. Сол немесе басқа іздестіру стратегиясын таңдау нақты іздестіру мәселелеріне тәуелді болады. Мысалы, кілт сөздері бойынша басқа бірдей жағдайлар кезінде сұраныстың нақты сипатына ие болған сайын классификатор бойынша іздестіру қолайлы болады. Ақпараттық құжаттарды іздестіру кезінде де әр түрлі деректер қорын басқару жүйелері ұсынған сұраныс тілдерінің мүмкіндіктерін ескеру қажет.
  2. Ақпараттар көлемін бағалау. Ақпараттық ресурстардың бастапқы шеңберінде іздестіру жүргізу жолымен құжаттардың бір бөлігін айқындап, алынған ақпараттардың ауқымын қарауды және бағалауды мақсатқа лайық жүргізу керек. Қолданушыға сұраныс берілген тақырып жөніндегі ақпараттардың барлығы бірдей керек болмауы да мүмкін. Көбіне оған бірнеше беделді дереккөздер ғана жеткілікті болады. Бұл сатыда құжаттар тізімі қалыптасады және көшірмесіне тексеру жүргізіледі. Алайда, егер алынған ақпараттар ауқымы жеткіліксіз болған жағдайда, ақпараттық ресурстарға қосымша іздестіру жүргізу керек.
  3. Ақпараттық ресурстар көлемінің шеңберін кеңейту. Ғаламторте ақпарат іздестіруді жүргізу кезінде оның ауқымдылығы маңызды рөл атқарады. Бұл жерде Ғаламтортегі іздестіру жүйелерінің бірде-бірі барлық ресурстарды бірдей индекстемейтінін есте сақтау керек. Ақпарат ресурстарының тізімін мынадай жолдармен кеңейтуге болады: нақты іздестіру тақырыбына арналған мәліметтер базасын айқындау мақсатымен шетелдік метаіздестіру жүйелерінде іздестіру жүргізу; табылған құжаттармен қозғала отырып, гипермәтіндік сілтемелер бойынша іздестіру жүргізу; табылған коллекциялардың URL құрылымына сүйене отырып, мәліметтер базасына іздестіру жүргізу.

Сонымен, ұсынылған әдістемелік нұсқаулық бірыңғай ақпараттық ортада толықмәтінді электрондық білім ресурстарын іздестіру үдерісін тиімді жүргізуге мүмкіндік береді және олардың ауқымдылығын арттыру нәтижесінде алынған ақпараттардың сапасын жақсартуға айтарлықтай үлес қосады.

ӘДЕБИЕТТЕР

  1. Воройский Ф.С. Основы проектирования автоматизированных библиотечно-информационных систем. М.: ГПНТБ России, 2012. 389 с.
  2. Рахматуллаев М.А. Виртуальные электронные библиотеки для проф. образования // “Society, integration, education” Roceeding of the International Scientific Conference. — Volume II. May 23-24, 2015. – Rezekne, Latvia. — С.500-508.
  3. Касымбеков А.С. Корпоративная ИС обеспечения университета научно-образовательными ресурсами // Материалы VII Международной научно-практической конференции «Интернет и общество». — Кутаиси, Грузия. 10-11июля 2015 г. – С. 184-188.

Комментарии