Білім берудің негіздері

Білім берудің негіздері
Абай Алтынгүл Абайқызы, Қазақ тілінен оқушылардың дайындық деңгейін кесте арқылы тексеру


Қазақ тілінен оқушылардың дайындық деңгейін кесте арқылы тексеру

Мақала авторы: Абай Алтынгүл Абайқызы
Жұмыс орны: Ақмола облысы Жақсы ауданы Подгорное орта мектебі
Лауазымы: қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі
Жариялану мерзімі: 18.05.2016


Ұсынылып отырған жинақ қазақ тілі мұғалімдері мен 5-11 сынып оқушыларына арналған

 Рецензенттер: Хавар Л.А, Самамбаева А.Б, Оздоева О.В

    Рекомендовано кпечати решением экспертной комиссии ШМО   Подгорненской СШ,протокол №2 от 23 октября 2013г

 Алғы сөз

 Жинақ «Қазақстан Республикасында жалпы орта білім беру мемлекеттік жалпыға міндетті стандартының» қазақ тілі пәнінің оқу бағдарламаларына сүйене отырып дайындалды.

Бұл кестелер жинағы оқушылардың дайындық деңгейін   кесте түрінде тексеруге арналған.    Жинақ қазақ тілі пәнінен оқушының теориялық білім деңгейін тексеруге қолайлы болып отыр.. Әрбір кестеден кейін тақырыптың мазмұнын пысықтау үшін жаттығулар да кесте түрінде берілген.Грамматикалық тұлғалардың кесте түрінде берілуі жинақтың  ұтымды жағы болып табылады.Жинақ 5 – 9 сыныптардың бағдарламасына сай жинақталып, жүйеленіп, 9  сынып оқушысын БДСБ-ке дайындау немесе ,  11 сынып оқушыларын ҰБТ-ке дайындау  мақсатында құрылды.

Кестелі жинақты дайындау мақсатым  оқу материалын қайталағаннан кейін оқушылардың білімдерін тексеруге негізделген.  Бұл жинақтағы кестелер оқушының білім деңгейін бақылаумен қатар, мұғалімге белгілі бір тақырыпты өткенде сол тақырыптың қай тұстарына баса көңіл бөлу керек екендігіне бағыт – бағдар береді. Кестедегі әр  тақырып жан – жақты, түбегейлі қамтылған.

Осы жинақтағы  кестелер өз іс -тәжірибемде қолданылып, тиімділігі мен қажеттілігі дәлелденген. Сол себепті өз ізденіс жұмысымды ұсынып отырмын. Бұл жинақ сіздерге оқушыларды мемлекеттік аралық бақылауға дайындауға азды — көпті көмегін тигізер деп ойлаймын.

Қазақ тіл білімі

І.Лексик ІІ.фонетика
1.Жалпы қолданыстағы сөздер Сөз мағыналары:

1.тура мағына

2.ауыспалы мағына

3.көп мағына

4.синоним

5.омоним

6.антоним

Дауысты дыбыс

Дауыссыз дыбыс

Буын

Тасымал

Екпін

Үндестік заңы: а)  буын үндестігі

ә) дыбыс үндестігі

Орфография

Орфоэпия

2.қолдану аясы шектеулі сөздер
Кәсіби сөз
Диалект сөз
Термин сөз
Көнерген сөз
неологизм
Табу сөз
Нақыл сөз
Тұрақты тіркес

                                      ІІІ. Грамматика

         Морфология Синтаксис
Сөз  құрамы қосымша сөз табы
1Дара сөз: 1.Жалғаулар Зат есім

Сын есім

Сан есім

Есімдік

Етістік

Үстеу

Шылау

Еліктеу

сөз

одағай

Сөз тіркесі

Жай сөйлем

Құрмалас сөйлем

Сөйлем мүшелері

Пунктуация

стилистика

а)түбір сөз

ә)туынды сөз

а ) көптік

ә) септік

б) жіктік

в) тәуелдік

2.Күрделі сөз
1.қос сөз

2.біріккен сөз

3.қысқарған сөз

4.тіркескен сөз

2.Жұрнақтар
а) сөз тудырушы

ә) сөз түрлендіруші

 

 

Жаттығу жұмысы -1

 

тілдер

мысалдар

Грек

 

А

латын

 

Ә

араб

 

Б

Қазақ

 

В

1 Буын        
2 Морфология +      
3 Фонетика        
4 Алфавит        
5 Тасымал        
6 Әліпби        
7 Ықпал        
8 термин

 

       
9 Септік        
10 мағына        
11 әдебиет        

 

І.Фонетика

Кесте № 1 Дауысты дыбыстардың жіктелуі

 

 

дауысты дыбыстар

тілдің

 қатысына қарай

жақтың

қатысына қарай

еріннің 

қатысына қарай

жуан жіңішке ашық қысаң еріндік езулік
 

 

 

 

Жаттығу жұмысы -2

 

дауысты дыбыс

тар

тілдің

 қатысына қарай

жақтың

қатысына қарай

еріннің 

қатысына қарай

жуан жіңішке ашық қысаң еріндік езулік
1 а
2 ә
3 е
4 и
5 о
6 ө
7 ұ
8 ү
9 у
10 ы
11 і
12 э

 

 

Кесте № 2 Дауыссыз дыбыстардың жіктелуі

дауыссыз дыбыстар
қатаң ұяң үнді

 

 

Жаттығу жұмысы -3

Дауыссыз дыбыстар ұяң үнді қатаң
1 п      
2 Ч
3 В
4 Г
5 Ф
6 Р
7 Т
8 Л
9 Б
10 К
11 М
12 Қ
13 Ғ
14 Ш
15 Й
16 С
17 З
18 Д
19 У
20 Ж
21 Н
22 Ц
23 Х
24 Һ
25 щ

Кесте № 3 Буын түрлері

 

буын
ашық тұйық бітеу
          Дауыстыдан басталып, дауыстыға аяқталады Дауыстыдан басталып, дауыссызға аяқталады Дауысты дыбыс екі жақтан дауыссызбен қоршалған
 

 

 

 

Кесте № 4 Үндестік заңы

 

үндестік заңы
буын үндестігі дыбыс үндестігі үндестік заңына бағынбайтын қосымшалар
1.сөз ішіндегі дауысты дыбыстар арасында

2.сөз бен қосымша арасында

 

1.ілгерінді

2.кейінді

3. тоғыспалы

    1.кірме сөздерде

2.Х әрпіне біткен сөздерге

3.Рк,нк,кс,кт дыбыстарының тіркесіне біткен

4.Ль әріптерінің тіркесіне біткен

1.

 

 

2.

 

1.

 

2.

 

3.

 

 

1.

 

2.

 

3.

 

4.

 

 

 

Кесте № 5    Орфография және орфоэпия

 

Жазылуы айтылуы
 

 

 

 

 

 

 

 

Жаттығу жұмысы-4

 

  мысалдар Ашық буын Тұйық буын Бітеу буын Аралас буын
1 алаша        
2 дүлдүл        
3 от        
4 аласа        
5 ор        
6 күл        
7 айт        
8 қас        
9 тарс        
10 боса        
11 жазайық        
12 сәл        
13 ағеке        
14 бағбан        
15 болжаусыз        
16 дәстүрлі        

 

Жаттығу жұмысы-5

мысалдар Сөз ішіндегі ілгерінді ық

пал

Сөз

ара

лы

ғын

дағы

ілге

рінді ықпал

Сөз ішіндегі кейінді

ықпал

Сөз

аралығын

дағы

Кейінді ық

пал

То

ғыс

палы ық

пал

Үндес

тік заңына

бағын-

байтын

қосымша

бір күні            
жанбады            
боз жігіт            
айтып бар            
атың кім?            
Меңдіқұл            
қара көз            
тұзсыз            
ары қарай            
Қандыағаш            
сенбі            
дүниеқор            
өсімтал            
Қараөзек            
Есжан            
Асанбек            
жүз жол            
дәріхана            
бес жыл            
қазжуа            
айлакер            
Мұраттікі            
жылы қора            
басеке            

Кесте №6      Тасымалға мысал келтіру

 

  Сөз тасымал
1 балалар ба-лалар;  бала-лар
2
3
4

 

                                     ІІІ. Грамматика

 

 

Морфологтя                                           Синтаксис

 

 

Кесте №1

Морфология
Сөз  құрамы қосымша сөз табы
1Дара сөз: 1.Жалғаулар 1.Зат есім

2.Сын есім

3.Сан есім

4.Есімдік

5.Етістік

6.Үстеу

7.Шылау

8.Еліктеу сөз

9.одағай

а)түбір сөз

ә)туынды сөз

а ) көптік

ә) септік

б) жіктік

в) тәуелдік

2.Күрделі сөз
1.қос сөз

2.біріккен сөз

3.қысқарған сөз

4.тіркескен сөз

2.Жұрнақтар
а) сөз тудырушы

ә) сөз түрлендіруші

 

Кесте №2

                                Сөз құрамы

              Сөздер морфологиялық тұлғасына қарай:

 

 

Дара сөздер                                Күрделі сөздер       

Кесте №3

                                     Дара сөздер
1.Түбір сөздер 2.Туынды сөздер
Сөздің мағынасы бар ең бастапқы бөлшегі Түбір сөзге жұрнақ жалғану арқылы жасалады
Ән,дос,бөл,біл,тау,жақсы,қала Ән+ші

Дос+тық,

Бөл+ім

Біл+гір

Тау+лы

Жақсы+лық

Қала+шық

 

Кесте №4

                                     Күрделі сөздер
1.Біріккен 2.Қос сөз 3.Қысқарған сөз 4.Тіркескен
Екі немесе одан көп сөз бірігіп,бір ұғымды білдіреді Сөздердің қосарланып, қайталанып айтуынан жасалады Күрделі атаулардың қысқартылған түрі Екі немесе одан көп сөздер тіркесіп, ,бір ұғымды білдіреді
1.құрамына енген түбірлердің тұлғалары сақталады

Мысалы:Тасбақа

қарақұрт

Екі түрлі:

1.қайталама қ.с.

Көре-көре

2.қосарлама қ.с.

Үлкен-кіші

ТМД-Тәуелсіз Мемлекеттер Достас

тығы

1.күрделі зат.е

Алматы қаласы

2.күрделі сын. Е

Ұзын бойлы

3.күрделі сан.е

Он бес

4.күрделі үстеу

Күні бойы

5.күрделі етістік

Келіп отыр

 

Жаттығу жұмысы -1

   

мысалдар

түбір туынды қос сөз бірік

кен

сөз

қыс

қар

ған

тір

кес

кен

1 жаздыгүні            
2 су-су            
3 жасыл            
4 оқта-текте            
5 сулы            
6 ақ құба            
7 орманды            
8 ТМД            
9 көре-көре            
10 білім            
11 арман            
12 шекара            

 

Кесте №5Қосымша

 

жұрнақ                             жалғау     
Сөз тудыру

шы

Сөз түрлен

діруші

көптік жіктік тәуелдік септік
Түбірдің негігі мағынасын өзгертіп,

жаңа мағына береді

Сөздің

бастапқы мағынасын өзгертпей,

түрлендіреді

Көптік

мағына береді

Жақтық мағына береді Меншік мағына береді Септік мағына береді

 

 

 

Жаттығу жұмысы-2

 

  мысалдар жіктік көптік септік тәуелдік жұрнақ
1 балам
2 кітаптың          
3 оқушы          
4 қалада          
5 құстар          
6 емхана          
7 ақылды          
8 балақай          
9 үйшік          
10 тәлімгер          
11 суретің          
12 ақынмын          

                                    

Жаттығу жұмысы-3

 

Сөз

 

Тү

бір

қосымша
жұрнақ жалғау
көптік септік тәуелдік жіктік
бишілер би ші лер
құштарсыз
сыныбымыз
кілемдер
алаңнан
атпенен
мұғаліммін
терезесі
доссыңдар
қыздар
ағаларға
жауынгерлерде

Кесте № 6   Зат есім

 

Мағына

сына

қарай

Құра

мына

 қарай

Тұлғасына қарай Жалпылай

 немесе

жекелей

атауына қарай

деректі

 

 

 

 

дерексіз дара күрделі

 

 

 

негізгі

 

Туынды

 

 жалпы жалқы

 

Жаттығу жұмысы-4

 

 

жалпы жалқы деректі дерексіз негізгі туынды дара күрделі
Мұхтар Әуезов                
Құлагер                
домбыра                
Қызылорда                
жаңбыр                
дәріхана                
жапырақ                
Мәдениет үйі                
шекарашы                
жігіттер                
саудагер                
арман                
білім                
Әке-шеше                
халық                

 

Кесте № 7     Көптік жалғаулары

 

зат есім -лар -лер -дар -дер -тар -тер
1 бала +
2 көбелек
3 дәптер
4 қалам

 

Кесте  № 8   Септік жалғаулар

септік атауы сұрақтары Жалғау

лары

мысалы
Атау септік кім? не? кімдер? нелер?                   — адам, Қазақстан

 

 

Кесте № 9  Тәуелдік жалғау

 

жақ

тәуелдік жалғаулар
дауыстыдан кейін дауыссыздан кейін
жекеше көпше жекеше көпше
І жақ
ІІ жақ
сыпайы түрі
ІІІ жақ

 

Кесте № 10  Жіктік  жалғау

 

жақ

Жіктік  жалғаулар
дауыстыдан кейін дауыссыздан кейін
жекеше көпше жекеше көпше
І жақ
ІІ жақ
сыпайы түрі
ІІІ жақ

 

Кесте № 11   Сын есім

Сұрақтары
Мағынасына қарай түрлері (мысал келтір) 1.

2.

Сын есім тудыратын жұрнақтар
Сын есімнің шырайлар атауы

(жасалу жолдары және мысал келтір)

Сын есімнің сөйлемдегі қызметі

 

Кесте № 12   Сан есім

Сан есімнің түрлері 1. 2. 3. 4. 5. 6.
Жұрнақтары

 

Мысалы

 

 

Кесте № 13 Есімдік

 

есімдіктің түрлері
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кесте № 14   Етістік

 

Сұрақтары
Құрамына қарай
Тұлғасына қарай
Мағынасына қарай түрлері және  мысал келтіріңіз
Сөйлемдегі қызметі

 

Кесте № 15    Етістіктің түрлері

 

Етіс

тік

тер

негізгі етістік Туын

ды етістік

дара етіс

тік

күрделі

 

болымды

 

Болым

сыз

 

салт

 

Сабақ

ты

                 
                 
                 
                 

 

Кесте № 16  Етіс

 

Етіс (жұрнақтары, мысал)
өздік етіс өзгелік етіс ырықсыз етіс ортақ етіс
 

 

 

 

Кесте № 17  Есімше

 

Есімшенің жасалуы (жұрнақтары, мысал )
 

 

 

 

Кесте № 18  Көсемше

 

Көсемшенің жасалуы (жұрнақтары, мысал )
 

 

 

 

   

 

 

 

 

 

Кесте № 19 Етістіктің шақтары

Нақ осы шақтың жалаң түрі-қалып етістіктері

 

Жекеше

 

отыр тұр жатыр жүр
І жақ        
ІІ жақ        
Сыпайы түрі        
ІІІ жақ        
Көпше  
І жақ        
ІІ жақ        
Сыпайы түрі        
ІІІ жақ        

 

Кесте № 20  Күрделі нақ осы шақта жікте

 

жақ жекеше көпше
І жақ

 

   
ІІ жақ

 

   
Сыпайы түрі

 

   
ІІІ жақ

 

   

 

 

Кесте № 21   Келер шақтың түрлері (жұрнақтары, мысал )

 

  Болжалды келер шақ Мақсатты келер шақ Ауыспалы келер шақ
жұрнақтары  

 

   
Мысал келтір

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

   

 

 

Кесте № 22  Өткен  шақтың түрлері (жұрнақтары, мысал )

 

  Жедел өткен шақ Бұрынғы өткен шақ Ауыспалы өткен шақ
жұрнақтары  

 

   
 

Мысал келтір

 

 

     

 

Кесте № 23    Етістіктің райлары

 

райлары жасалу жолы мысалы
1  

 

   
2  

 

   
3  

 

   
4  

 

   

 

 

Кесте № 24    Үстеудің мағыналық түрлері

 

 

Түрлері

 

             
 

Мысалы

 

 

             

 

Кесте № 25   Шылаудың түрлері

 

Жалғаулық Септеулік Демеулік
 

 

 

 

 

   

 

 

 

 

Кесте № 26

Одағайдың түрлері

Синтаксис

 

 

 

Сөз тіркесі                        Сөйлем

 

 

 

 

Есімді тіркес          етістікті               жай             құрмалас 

 

 

Кесте № 1             Сөз тіркесінің түрлері

          Есімді тіркес           Етістікті тіркес
ережесі Басыңқы сыңары есім сөзден болған тіркес ережесі Басыңқы сыңары етістіктен болған сөз тіркесі
мысалы Бағыныңқы басыңқы мысалы Бағыныңқы  басыңқы
  Жаңа       киім                         Жел    соқты

 

Кесте № 2

  Сөз тіркесі бола алмайтындар

 

Тұрақты тіркестер Күрделі сөздер
Тұрақты тіркестер сөз тіркесінің бір сыңары Тұрақты тіркестер сөз тіркесінің бір сыңары ғана болады Күрделі сөздер екі сөзден тұрғанымен бір ғана мағынаны береді
Мысалы:

қоян жүрек

Көзді ашып жұмғанша

Мысалы:

 келе жатыр,

қара торы

 

Кесте № 3

 Сөз тіркесі және тұрақты тіркестер мен күрделі сөздер

 

Сөз тіркесі Тұрақты тіркес Күрделі сөздер
1.сөз тіркесі құрамындағы сөздердің әрқайсысы толық мағыналы болады

2.басыңқы және бағыныңқы сыңары болады

3.әрбір сыңары жеке сұраққа жауап береді

1.Сөз тіркесіне ұқсас болғанмен,өздігінен сөз тіркесі бола алмайды

2. Тұрақты тіркестер бірнеше сөзден тұрғанмен,бір ғана мағынаны білдіреді

3.тұрақты тіркестер сөз тіркесінің тек бір сыңары болады

 

 

1.сөз тіркесіне ұқсас болғанмен,өздігінен сөз тіркесі бола алмайды

2.екі немесе одан  көп сөзден тұрып, бір ғана сұраққа жауап береді

3.күрделі сөздер сөз тіркесінің тек бір сыңары болады

 

 

 

 

 

Жаттығу жұмысы-1

  мысалдар Сөз тіркесі Тұрақты тіркес Күрделі сөз
1 Қара торы      
2 Кетіп қалды      
3 Үйде қалды      
4 Сары ала қой      
5 Жұмған аузын ашпау      
6 Он сегіз      
7 Сіркесі су көтермейді      
8 Мөлдір су      
9 Зыр жүгіру      
10 Көпір арқылы      
11 Жолдан өту      
12 Куә болу      
13 Селт етті      
14 Күзге қарай      
15 Жақсы көру      
16 Әдемі жүзі      
17 Ит өлген жер      
18 Тізе бүкті      
19 Ала жаздай      
20 Көз салды      

 

Кесте № 4

 

Сөздердің байланысу түрлері ережесі мысалы
Қиысу

 

Сөздердің жіктік жалғау арқылы байланысуы Мен жазушымын
Матасу

 

Ілік септігіндегі сөзбен тәуелдік жалғаулы сөздің байланысуы Баланың үйі
Меңгеру

 

Сөздердің ілік септігінен басқа септіктердің жалғаулары арқылы байланысуы Суды төкті

Ағасына берді

Кабысу

 

Сөздердің ешбір жалғаулықсыз,орын тәртібі арқылы байланысуы Қара қалам,қызықты оқиға,алтын сағат
Жанасу

 

Сөздердің ешбір жалғаусыз бірде іргелес, бірде алшақ тұрып байланысуы Кеше болды,әдейі келді,сол арқылы білдім

 

Жаттығу жұмысы-2

 

мысалдар қиысу матасу меңгеру қабысу жанасу
Алғашқа айлар          
Халықтың еңбегі          
Уақыттан озған          
Сендер сөйлеңдер          
Біз саламыз          
Жиналған тәжірибе            
Былтыр тапсырды            
Алма ағашы            

 

Кесте № 5    Сөйлем

Біршама тиянақты ойды білдіретін сөздер тобы сөйлем деп аталады
                         Мағынасына қарай
хабарлы сұраулы бұйрықты Лепті
 

 

     

 

Кесте № 6

                       Жай сөйлемнің түрлері  

 

Жақ

ты

Жақ

сыз

Жалаң Жайыл

ма

Толым

ды

Толым

сыз

Атаулы

 

             

 

 Кесте № 7

 

Сөз тіркесі Жай сөйлем Құрмалас

сөйлем

Сөйдем

мүшелері

Пунк

туация

Стилис

тика

           

 

Кесте № 8   Сөйлем мүшелері

 

Орысша Главные члены Второстепенные члены
Аудармасы    
Члены предложения подлежащее сказуемое определение дополнение
Аудармасы

 

         
Сұрақтары

 

 

 

       
Сызба түрі

 

 

         

 

 

Кесте № 9

Оқшау сөздер

 

Қаратпа сөз Қыстырма сөз Одағай

 

     

 

Кесте  № 10         Салалас құрмалас сөйлемнің түрлері

 

Мағынасына қарай жұрнақтары мысалдар
Ыңғайлас салалас

 

Қарсылықты салалас

 

Түсіндірмелі

Салалас

 

Себеп-салдар салалас

 

Талғаулы салалас

 

Кезектес салалас

 

 

 

 

Кесте  № 11       Сабақтас құрмалас сөйлемнің түрлері

 

Мағынасына қарай жұрнақтары мысалдар
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кесте № 12    Тұрақты тіркестер    (жаттап ал)

 

Тұрақты тіркестерді жаттап ал мағынасы аудармасы
Қой аузынан шөп алмас

 

Ит өлген жер

 

Суық жүрек

 

Қоян жүрек

 

Қас пен көздің арасында

 

Бөркін аспанға лақтыру

 

Жүрек жұтқан

 

Зәре қалмау

 

Тойған қозыдай

 

Кесте № 13    Мақал-мәтелдер

Мақал мәтелдерді жаттап ал аудармасы
Еңбек түбі береке
Ер -елінде, гүл- жерінде
Әке балаға сыншы
Анаңа не қылсаң, алдыңа сол келер
Оқу-білім бұлағы,

Білім- өнер шырағы

Ел-ердің анасы
Жер ырыстың кіндігі
Бірлік бар жерде тірлік бар
Жақсыдан үйрен, жаманнан жирен
Мектеп- кеме, білім-теңіз
Тілге құрмет-елге құрмет
Жеті жұрттың тілін біл,

Жеті түрлі білім біл

Ақыл азбайды, білім тозбайды
Отансыз адам, ормансыз бұлбұл
Сулы жер-нулы жер,

Бұлақты жер-тұрақты жер

Туған жердей жер болмас,

Туған елдей ел болмас

Ынтымақ түбі-береке
Аңдамай сөйлеген, ауырмай өледі
Балалы үй-базар,

Баласыз үй-қу мазар

Көп сөз-көмір, аз сөз-алтын
Жері байдың елі бай

Кесте № 14

Синоним сөздер

 

Мағынасы бірдей (мәндес сөздерді синоним дейміз)

(МАБ және ҰБТ сұрақтарында кездесетін синоним қатары)

синоним сөздер аудармасы
әдемі-әсем-сұлу-көркем-келбетті-ажарлы-көрікті-сымбатты
Ат-есім-ныспы
Аспан-көк-әуе
Астана-елорда
Апта-жеті күн-жұма
Ақылды-есті
Жәрдем-көмек
Қорқыныш-үрей
Бағыт-бағдар-беталыс
Баға-құн
Батыр-батыл-ержүрек
Бет-жүз-арай
Бірінші-алғашқы-тұңғыш
Жылдам-тез-шапшаң
Жуас-момын
Жоғары-биік
Көп-мол
Қайратты-күшті-батыл
Қала-шаһар
Қария-қарт-ақсақал
Қоныс-жер-мекен
Құрмет-сый
Мереке-мейрам-той
Мұғалім-ұстаз-оқытушы
Оқушы-шәкірт
Отан-туған жер –Ата-мекен, Ата-жұрт
Отбасы-жанұя
Сабырлы-салмақты
Сондықтан-сол себепті
Суық-салқын
Тиімді-пайдалы-қажетті
Үй-баспана
Ұлан-байтақ- кең-ұлан-ғайыр
Халық-ел

 

Комментарии