Шығармашылық бұрышы

Шығармашылық бұрышы
Мадишева Гульнур Амангелдыевна, Көркем шығармадағы диалогтың қолдану ерекшелігі (Ш.Құдайбердіұлының «Әділ-Мария» романы бойынша)


Көркем шығармадағы диалогтың қолдану ерекшелігі (Ш.Құдайбердіұлының «Әділ-Мария» романы бойынша)

Мақала авторы: Мадишева Гульнур Амангелдыевна
Жұмыс орны: "№ 236 орта мектебі"КММ
Лауазымы: Қазақ тілі және әдібиет пәнінің мұғалімі
Жариялану мерзімі: 02.04.2016


Шәкәрім шығармалары – ұлттық дәуір туындылары. Қазақ ұлттық жазба әдеби тілі ХІХ ғасырдың ІІ жартысынан бастап қалыптасты. ХІХ ғ. мен ХХ ғасырдың басында өмір сүріп, шығармаларын дүниеге әкелген Шәкәрімнің қазақ әдеби тілінің қалыптасуы мен дамуындағы орнын айқындау қажеттілігі осылайша өз-өзінен туындайды. Ұлттық дәуірдегі ұлттық жазба әдеби тілдің қалыптасуындағы Шәкәрім үлесін айқындау керек.

Жазу арқылы қолға тиген дүние нақты болады. Осы тұрғыдан алып қарағанда Шәкәрім шығармалары белгілі бір дәуірдің үні, қалпы, күйі, өткеннің өзгермеген қалпында алақанымызға тиген құнды дүниесі, ескерткіші.

Шәкәрім шығармашылығының тілдік, ерекшеліктері – ХХ ғасырдың басындағы қазақ қоғамының сапалық дамығандығын, ұлттық ойлау жүйесінің өскендігін, әдеби жазба тілдің бұқаралық сипат алып, әлеуметтік маңызы артқандығының белгісі деуге болады. Шәкәрімнің тілдік санасы, Шәкәрім арқылы әлемнің тілдік бейнесі ол қолданған сөздерден, сөз тіркестерінен, көне және жаңа лексикалық қабатты қоса қамтитын сөздік қорынан, бір сөзбен айтқанда, оның мәдени ореолынан, ақын тілінің тезаурусынан көрінеді. Шәкәрім тілін зерттеуге арналған барлық лингвистикалық еңбектер осы шәкәрім феномендік тілі арқылы білуге, сөзді сөйлетуін зерделеуге арналуға тиіс. Ол әдебиеттің барлық жанрларында қалам тербеді. Көркем проза үлгісіндегі Шәкәрімнің шығармалары ХХ ғасырдың басындағы ұлттық прозаға өз үлесін қосып қана қойған жоқ, оның орнығып, іргеленуіне де елеулі ықпал жасады. Әсіресе, жазушының «Әділ — Мария» романы қазақ топырағында жаңа қалыптасып келе жатқан көркем роман дәстүрін көркемдік мазмұнымен байыта түсті.

Шәкәрімнің көркем проза жанрындағы өзіндік қолтаңбасы, суреткерлік ерекшеліктері туралы жан-жақты әрі терең ғылыми зерттеу жұмысы жүргізілді деп айта алмаймыз. Бұл мәселені ХХ ғасыр басындағы қазақ прозасы немесе Шәкәрімнің шығармашылығы жөніндегі еңбектерді ішінара сөз етумен ғана шектеліп келеміз. Ал шындыққа жүгінер болсақ, Шәкәрімнің көркем проза саласындағы еңбегі аса салмақты. Прозалық шығармаларының ішіндегі ең көлемдісі әрі көркемі — «Әділ — Мария» романы. Шынайы көркем қара сөз үлгісінде жазылған алғашқы қазақ романдарының қатарынан орын алатын бұл туынды — әрқилы характерлер тоғысқан, өмірлік тартысқа құрылған шығарма. ХХ ғасырдың басындағы әдебиетте жиі көтерілген әйел теңдігі тақырыбына арналғанмен, бұл романда Шәкәрім оқиға желісін өзінше өрбітеді, өзгеше шешімге жүгінеді.

Романдағы кейіпкерлердің адами болмысы да, қоғамдағы орны да, тартыстың сыр-сипаты да өзгешелеу. Онда әлеуметтік теңсіздік, бар мен жоқтың, күшті мен әлсіздің, бай мен кедейдің тартысы бірінші кезекте суреттелмейді. Қарапайым өмір шындығын суреттеу арқылы Шәкәрім адамгершілік пен ар тазалығы, адалдық пен ынсап мәселелерін көтереді.

Көркем прозада сүйіспеншілік сезімінің сырларын дәл жеткізер алуан түрлі тәсіл бар. Ол – қас-қабақ қимылы, өңдегі өзгеріс, саусақ дірілі – бәрі де қалыс қалмайды. Көкем шығарма тіліндегі кейіпкер бейнесін сомдаушы негізгі тілдік тәсілдердің бірі – диалог. Кейіпкердің шағын диалогінде мінез ерекшелігін байқату нәзік шеберлікті қажет етеді. Көркем бейнені даралап көрсету үшін оның сөзін өз ортасына сай етіп берудің мәні зор. Сонда ғана образ нанымды болады.

Жазушылар кейіпкерлер образын әр қырынан көрсетуді олардың сөйлеу мәнерін, сөз саптауын пайдаланады, яғни прозада кейіпкер тіліндегі белгілі бір лексикалық топтарды жүйелі түрде пайдаланып, бізге тартымды жақсы туындылар ұсынады.

Диалогті қажет жерінде ұтымды қолдану және кейіпкерлерді өзінің қоғамдағы орнына сай тілмен келістіріп сөйлету шығармаға шынайылық сипат береді, шығарма тілінің шұрайлылығын, оқырман қызығушылығын арттыра түседі.

Диалогтің кейіпкер бейнесін берудегі қызметі туралы М.Серғалиев, Х.Кәрімов, Б.Шалабай, Г.Сәрсеке, К.Еңсебаев сияқты ғалымдардың еңбектерінде қарастырылады. Диалогтің ұтымды қолданылуы, сәтті шығуы қаламгер шеберлігінің бір көрінісі тәрізді. Жазушы кейіпкерді өзара сөйлету арқлы олардың мінез-құлқын, өмірге түсінігін, ой-өрісін, адамдар арасындағы сөйлеу мәнерінен мәдениеті, алған тәрбиесі көрінеді. Х.Кәрімов көркем шығарма мазмұнын жандандырушы амалдардың бірі — диалогтің түрлерін көркемдік қызметін жан-жақты зерттеп, құнды пікірлер айтады. «Көркем шығармадағы диалогтің басты қызметі – адам образын жасау. Себебі диалог адамдар арасында өмірде кездесетін сан-қилы қарым-қатынасты бейнелеп, кейіпкерлер репликалары арқылы бір-біріне әсер етіп, адам мінезін нақты түрде, нанымды түрде ашылуына көмектеседі, соның тілдік амалына айналады» десе, зерттеуші К.Еңсебаева: «Диалог – образ жасауда шешуші фактор. Кейіпкрді есте қалардықтай етіп беру – сәтті диалогтің жемісі» — деп, диалог арқылы кейіпкердің бейнесін беруді екі топқа бөледі: сол сәттегі (кейіпкерді сөйлеткен сәттегі) оның бейнесін беретін диалог. Ол көбінесе кейіпкер тіліндегі одағай, қаратпа, шылау сөздер, сұраулы сөйлемдер арқылы көрінеді. Мұндай бейнені бір сәттік деп атауға болады. Кейіпкердің көркем бейнесі (жалпы бейнесі, образы). Кейіпкердің сөйлеу мәнері арқылы оның мәдениеттілігі, интеллегенттігі, көне көзділігі немесе мәдениетсіздігі, дөрекілігі, ойнақылығы танылады. Кейіпкердің мұндай қырлары диалог, монолог, полилог арқылы көрініс табады.

Диалогтің көркем әдебиеттегі кейіпкер бейнесін жасаудағы қызметі туралы Г.Сәрсекенің еңбегінде де қарастырылады. Ғалым диалогтің көркем шығармадағы қызметі туралы мынадай қорытынды жасайды:

«… көркем шығармадағы диалогтің қызметі сан алуан. Оның ішінде, диалогтің кейіпкер болмысын, мінез-қлығын таныту қызметі ерекше. Бұл жоғарыда аталған диалог – түрлер арқылы танылады. Әр жазушының диалогті қолдану шеберлігі әр басқа. Кейінгі прозалық шығармаларды диалогтік қолданыс сан түрлі бояу алып, құрылымдық-стилдік жағынан толыға түскен.»

Ш.Құдайбердіұлы кейіпкер мінезін даралап көрсетуде диалогті ұтымды қолданады. Қаламгер туындыларында диалог – мінездеудің бір кейіпкердің сөзі арқылы екінші бір кейіпкерді мінездейтін, кейіпкердің өз сөзі арқылы оның мінез қырларын ашатын түрлері кездеседі.

«Әр қаһарманның сөзінде оның бүкіл ішкі бітім-мінезі, арқылы, ойы, арманы, білімі, мәдениеті, мамандығы, мүддесі тұтасып жатады. Әр сөздің айтылу тұсындағы адамның көңіл-күйі тағы да есепке алынуы тиіс… Бір романда әрі жинақтала, әрі даралана көрсетілген жүз кейіпкер болатын болса, олардың жүз түрлі сөйлеу мәнері болуға тиіс» — дейді З.Қабдолов.

Кейіпкерлер арасындағыкеліспеушілікті, қақтығыст білдіретін, сол арқылы олардың арасындағы қарым-қатынасты көрсететін диолог-тартыс түрін де Шәкәрім өз романында қолданады.

Үсен:

  • Жап-жас баланы әуре қылып, бүгін атымды атқызып, өстіп жүріп сен бір күні өзімді де өлтіртпей қайтесің?

Зылиқа:

— Кенжем! Мұнан бұрын да алдыңнан шығып, бір ауыз сөз айттым ба? Түскеніме үш жыл болған екен, еншімді бер, ас-суымды бөлек бер дедім бе? Қызметіңді қылғаннан басқа не жазығым бар?

Үсен:

  • Жарайды, жарайды! Қыларын қып қойып оттап тұрғанын қарашы!

Зылиқа:

  • Қой, кенжем, аузымды қышытпа! Арысы құдай, берісі екі әкесі қосқан

Әділ мен Еркемді ойнатып-күлдіргенге мен ешкімге жазалы емеспін! Мен сендей партияға сатып, Еркемді күйеуінен айырғалы жүргем жоқ!

Автор диалог-тартысты қолдану арқылы кейіпкерлерінің бір-бірімен қарым-қатынасын ашады.

Зылиқа:

— Еркем! Мен сенен бірдеме тілейін, беремісің?

Мария:

— Берем, жеңешетай, берем!

Зылиқа:

— Қарағым, сен балалықпен ұшқары айтпа. Мен шын сұраймын!

Мария:

— Жеңешетай-ау! Мен сенен немді аяйды дейсің? Ағаларымның жөні бір басқа, мен сені әжемнің орнымдағы әжем деп жүргем жоқ па?

Мұнда жеңгесі Зылиқа мен Марияның арасындағы қарым-қатынасты толығымен ашып тұр десе де болады.

Кейіпкер бейнесін, оның мінез-құлқын даралауда, сезімін, көңіл-күйін кейіпкердің өз сөзі арқылы да беруге болады.

Байжан ақсақал:

— Шырағым, Асан! Аруақ жар болып, болыс мынау Үсенді ағаңмен татулас деп қайырыпты. Кешегі балалығын кеш, шырағым.

Асан:

-Ағалар, мен кешермін-ау, бірақ ата-анамыздың аруағы кешер ме?..

Байжан:

— Қарағым сен кешсең, аруақ та кешер… Ашуыңды бізге беріп, кешкенің рас болса, бәрінің емін өзің тап!

Үсен:

— Аға! Менің білместігім болса, дүре салсаң да шыдадым…дегенде Үсеннің өз қателігін түсінген, жасаған ісіне өкініп, үлкен ағасының алдында кішіпейілділігін танытып кешірім сұрауы оның қандай адам екенін анық көрсетіп тұр.

Диалогте жазушы кейіпкерді сөйлету арқылы оның образын әр қырынан көрсетеді. Ол үшін әр түрлі тәсілдерді, тілдік құралдарды пайдаланады. Диологте орыс сөздерін қазақ тіліне сай бұрмалап беруге, ауызекі сөйлеу тіліне тән қарапайым сөздерді қолдануға автор осындай мақсаттар үшін барады. Сол арқылы кейіпкерді өз ортасына, мәдени дәрежесіне сай сөйлете алады. «Диологтерде кейіпкер бейнесіне сай орыс сөздерін қазақы түрде қолдану – бұрыннан бар дәстүр. Кейіпкер тілінде берілген орыс сөздері белгілі бір мақсатқа қызмет етіп, стильдік жүк арқалап тұрады… сөз бояуын, экспрессиясын арттыруға ықпал етеді және кейіпкер образын жасауға көмегін тигізеді»

Болыс:

 -Әділ Жақсыбай баласы қайдағы қашқын ұрылырды ұстап, малымызды ұрлап, тыныштық бермейді дегіземін. Оны нашандік бізден астыртын секретной бұйрықпен сұрайды…

Тілмаш:

  • Жарайды! Болыстікі ақыл…

Кейіпкер тіліндегі нашандік, секретной орыс сөздерінің бұрмаланып қолданылуы да оның бейнесін аша түседі, мәдениет дәрежесінен, шыққан ортасынан хабар береді.

Көркем шығармада диалогтің қай түрі болса да, кейіпкер ойынан, танымы мен көзқарасынан хабар береді. Прозалық, поэзиялық, драмалық шығармалардың қай-қайсысында болсын диалогтік бір мақсат – кейіпкер бейнесін жасау. Кейіпкер сөзін белгілі мақсатқа қолданғанда әрқашан образ жасау талабы бірінші кезекте тұрады. Кейіпкер сөзінен әлеуметтік орта әсерлерін іздей отырып, оқырман адам мінезін білуге, оның жан дүниесін тануға құштар болады. Әр кейіпкерді әр тұлғада көрсете білу оңай шаруа емес.

Кейіпкердің шағын диалогінде мінез ерекшелігін байқату нәзік шеберлікті қажет етеді.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1.Еңсебаева К. Қазіргі көркем әдебиеттегі кейіпкер тілінің стильдік қызметі. Ф.ғ.к. дисс.:Алматы, 1995.

2.Серғалиев М. Сөздің күнгейі мен көлеңкесі .Алматы, 1983.

3.Кәрімов Х. Қанатты тіл. Алматы, 1995.

4.Шәкәрім әлемі. №2. 2006

5.Абай. №4. 2007

6.Қазақ тілі мен әдебиеті. №5. 2006

  1. Шәкәрім шығармалар жинағы. Жазушы, 1988.

Комментарии