Білім берудің негіздері

Білім берудің негіздері
Ильясова Гүлжан Айдарбекқызы, М.Монтессори әдісінде, тіл аймағындағы жалғаулық шылаумен сөйлеу тілін қалыптастыру


М.Монтессори әдісінде, тіл аймағындағы жалғаулық шылаумен сөйлеу тілін қалыптастыру

Мақала авторы: Ильясова Гүлжан Айдарбекқызы
Жұмыс орны: СҚО Петропавл қаласы №8 жалпы білім беретін эстетикалық кешені ОМ
Лауазымы: қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі
Жариялану мерзімі: 19.04.2017


     Қазақ тілінің мемлекеттік мәртебе алуы – ел өміріндегі ең маңызды оқиғаның бірі. Еліміздің іргелі ел болып, егемендігін алған асулы жылдарында мұғалім алдына жаңа талаптар мен міндеттер қойылуда. Яғни, болашақ  ұрпағымызды білімді де білікті, мәдениетті де саналы етіп тәрбиелеуде мемлекеттік тілді заман талабына сай жаңаша оқыту мұғалім тарапынан өмірлік зор маңызға ие болып отыр. Қазіргі  уақытта педагогика ғылымының бір ерекшелігі – баланың тұлғалық  дамуына бағытталған  жаңа оқыту әдістерін шығаруға ұмтылуда.

Мемлекеттік тілдің іргетасын қалау мектеп жасына дейінгі мекемелерден бастаған жөн. Сондықтан да балабақшаларда, шағын орталықтарда қазақ тілі мамандары  М.Монтессори әдістерін сабақта тиімді қолдана алады деп ойлаймын.

Бүгінгі таңда М.Монтессори әдісі балаларға жауапкершілікті сезінуге, өздігінен шешім қабылдауына, топта да, жеке де жұмыс жасай алуына, өз бетімен таңдау жасауына, өзіне сеніммен қарауына мүмкіндік  жасайды.

Бұл әдістің мақсаты – балалардың табиғи мінезін, қабілетін, педагогтің нұсқауымен емес, өз еркімен тәрбиелену болып саналады. «Өзімнің жасауыма мүмкіндік бер»- дейді бала.   Ұйымдастырушы балаларға әр сала жайлы қызықтыра мағлұмат береді.

    «Тіл дамыту» аймағы, атынан-ақ белгілі, балалардың тілдерін дамытады. Бір  қызығы, Монтессори дәстүрлі педагогтардың пікіріне қарсы шығып, ең алдымен баланы жазуға, тек сонан соң оқуға үйрету керектігін қолдады (кітапта жазылған бөтен ойларды қабылдау өз ойларын айтқаннан әлдеқайда күрделірек). Бұл аймақта балалар әріптерді үйренеді, олардан сөз, сөйлем, тіпті мәтін құрауға үйренеді.

Ұлы Абайдың: «Адам баласы….. көзбен көріп, құлақпен естіп, қолмен ұстап, тілмен татып, мұрынмен  иіскеп, тыстағы дүниеден хабар алады» деген даналығы педагог-классиктердің пікірлерімен  ұштасады.

Сондықтан, Монтессори  әдісінде тіл дамыту аймағында жалғаулық шылаумен танысу кезінде төмендегідей тапсырмаларды қолдануға болады.

    Керекті құрал-жабдықтар: таза қағаз, жай қарындаш, қызғылт қарындаш, тіл дамыту әріптері, қызғылт шашбау, әр түсті гүлдер.

    Мақсаты: жалғаулық шылаулардың  грамматикалық рөлімен танысу.

  1. Мұғалім: «Қызыл гүл» -деп атағанын бала әкеледі.
  2. Мұғалім басқа жолға «ақ гүл»-деп жазады, бала оны әкеледі.
  3. «Маған бұл гүлдердің екеуі де керек» -деп мұғалім айтады. Басқа қағазға қызғылт қарындашпен «мен»-деп жазып, барлық сөздерді біріктіріп: «Қызыл гүл мен ақ гүл» деп жазамыз да, қызыл шашбау үстіне қойып, барлығын біріктіріп байлайды.
  4. Зат есіммен сын есімнің үстіне шартты белгілерді қоямыз.

    Мақсаты: талғаулық шылаулардың грамматикалық рөлімен танысу.

  1. Мұғалім: «қызыл гүл»- деп жазады, бала әкеледі.
  2. Келесі жолға мұғалім «ақ гүл» -деп жазады, бала әкеледі.
  3. Мұғалім: маған осылардың ішінен өзің қалаған гүлді әкел дейді, қағазға «немесе» -деп жазады, сосын бәрі бірге: «қызыл гүл немесе ақ гүл» -деп құрастырады. Бір гүлді қалдырады.
  4. Сөздердің мағынасын талдап, белгілерді қоямыз.

Міне, осылай шылаулардың түрлеріне байланысты Монтессори  әдістерін пайдаланып, тапсырмаларды орындатуға болады. Монтессори технологиясының әдістері оқу-тәрбие үрдісінде тиімді қолдану арқылы біз балалардың танымдық қасиеттерін аттыра отырып, тілін дамытамыз.

    Келесі әдісте әр бөлімдерге қатысты жаттығулардың кейбіреулері ғана келтірілген. Монтессори-педагог түрі мен мазмұнына қарай ұқсас болып келетін басқа да жаттығуларды, өлеңдерді, жаңылтпаштарды және т.б. пайдалана алады. Сөйлеу тілінің екі мақсаты болады:

Тікелей мақсаты: сөйлеуді дамыту, дауыс мәдениеті мен грамматикалық құрылымын, пассивті және активті сөздігін толықтыру.                                       Жанама мақсаты: қимыл үйлесімін, әлеуметтік әдебін дамыту; зейінін, есін, ойлауын дамыту; космостық тәрбие беру.

Жұмыстың  бұл  түрі туған  тілді дамыту бөлімімен  қатар  «Космостық  тәрбие»  бөліміне  де  тең  қосылуы  мүмкін. Сондықтан мұның тікелей және жанама мақсатын бөліп алу оңай емес. Әңгімелесу белгілі бір жобаны қорытындылауда, жыл мезгілдері, мерекелер сияқты ағымдағы жағдайларды сипаттау сабақтарында  немесе кездейсоқ ұйымдастырылуы мүмкін. Мысалдарды қарастырайық.                                                                                                             «Жер  бетінде өмір сүрудің жағдайлары мен дамуы» тақырыбында әңгімелесу.   Материалдар: дөңгелек жайпақ табақ, арнайы кішкентай қапқа салынған топырақ, түрлі-түсті орамалдар – сары, көк және мөлдір, өсімдіктер мен  жануарлар бейнеленген пішіндер немесе карточкалар.                                         Мақсаты: сөйлеу тілін қалыптастыру; космостық тәрбие беру.

Педагог пен балалар сызықтың бойында орындықтың үстінде немесе еденде отырады. Педагог балалардан кішкене қапты ұстап көріп, нені сезіп отырғандарын сипаттап, ішінде не болуы мүмкін екендігін табуды ұсынады. Педагог қаптағы топырақты жайпақ табаққа төгеді де, келесідей сұрақтарды қояды: Мына топырақта бір нәрсе өсіру мүмкін бе? Неліктен мүмкін емес? Өсімдікті өсіру үшін не керек?  Балалар: суға – педагог көк орамалды алып, жайпақ табақтың бір шетіне қояды; күнге – дәл осылай  сары орамалды алып; ауаға – түссіз орамалды қояды. Топырақта осылайша өсімдік пайда болады. Педагог әрі қарай, «Біз өсімдіктердің қандай түрлерін білеміз?» деген сұрақ қояды. Әрбір жауап берген бала сәйкесінше пішіндер мен карточкаларды топыраққа қойып, кезектесіп атайды: талдар, бұталар, шөптер, гүлдер.  Жерде өсімдіктерден басқа тағы не өмір сүреді?  Балалар адамдар, жануарлар, құстар, балықтар деп жауап қайтарады. Педагог балалрға ең алғашқы болып балықтардың пайда болғаны туралы және оның себебі судың ішінде өсіп, қоректенуге қажетті барлық керекті заттардың бар екендігі туралы ақпарат береді. Педагог балаларға балықтардың түрлі пішінді бейнелерін алып келіп, көк түсті орамалдың үстіне жайып қоюды ұсынады.

Сонымен қатар, балалардан балықтың тағы да қандай түрлері бар екендігі туралы сұрақтарды қоюға болады: теңіз, өзен балықтары, олардың кейбіреулерінің атауы. Педагог кейбір балықтардың біртіндеп құрлыққа қоныс аударғандықтарын атайды. «Қосмекенділер» ұғымы енгізіледі немесе қайталанады. Бұл қандай жануарлар? Балалардың жауаптары: қолтырауын, бақалар, тасбақалар, кейбір жыландар. Олар сәйкесінше пішіндер немесе суреттерді әкеліп, оларды топырақ пен «судың», яғни көк орамалдың ортасындағы кеңістікке қояды. Осылайша әңгімелесу одан әрі жалғасын табады.Кейбір жануарлардың түрлеріне тереңірек тоқтауға болады.                      Жас мөлшері: 8 және 10 жас.                                                                                 «Күнтізбе» тақырыбында әңгімелесу.                                                      Материалдар: ағымдағы күн, апта саны, ай, жыл мезгілі, ауа-райы, мерекелер және туған күндер туралы ақпарат салынатын арнайы қалташалары бар үлкен жар күнтізбесі; қағаз беттері, қарындаш немесе алдын – ала дайындалған карточкалар. Әңгіме алғаш рет ұйымдастырылған жағдайда желтоқсан айының соңғы күндеріне жоспарланады. Мұндай жағдайда педагог күнтізбенің бірнеше түрлерін көрсетеді.                                                                                                              Мақсаты: сөздікті белсенділендіру, білімді жүйелеу; космостық тәрбие беру.

Педагог балаларға тікелей немесе бағыттайтын сұрақтар арқылы ағымдағы,  кешегі немесе ертеңгі күндер бойынша білетіндерін айтуды ұсынады. Барысында аптаның барлық қалған күндері; жылдың барлық айлары; өткен не келер ай апталарының басқа да күндері; ағымдағы жыл мезгілінің басқа мезгілдерден айырмашылығы, ауа-райы да еске түседі. Дұрыс жауап берген бала күнтізбені толтырады. Осы айда қандай мерекелер  бар екендігі туралы да әңгімелесуге болады. Педагог балалардың біреуінің туған күні болған жағдайда тілек айта отырып құттықтауды ұсынады. Тілектер ашықхатқа (открытка) жазылып күнтізбе қалташасына салынады.                                                                                               Жас мөлшері: 8 жастан 10 жасқа дейін.                                                                 Қайта айту және баяндау.  Қайта айту және баяндау мазмұндық сипаты мен түріне қарай оқытудың әдістемелік тәсілдерін ескеретін дәстүрлі әдістемелерге сәйкес жоспарланып іске асырылады. Педагог тілдік аймақтың дидактикалық Монтессори-материалдарымен қатар бір сюжетті немесе кезеңді картиналардың бірнешеуін қолдану мүмкіндігіне ие. Жикете жұмыс жасаудың ерекшелігі педагогтің ұжымдық баяндауды құрастыру, бөлім немесе бір сөйлем бойынша баяндауды қолданумен сипатталады.

Тіл – бұл берілген психикалық функция туралы түсінікті қалыптастыруға мүмкіндік беретін ең күшті құрал. Ересек адам үшін шет ел тілін үйрену кезінде пайда болатын қиындықтарды баланың «санасыз ақылы» сезбейді. Бала үшін өте қарапайым немесе аса күрделі тілдер арасында айырмашылық жоқ. Осыдан Монтессори келесідей түйін жасайды: «… мүлдем қиындығы жоқ дамытуда кезекті қиындық болмайды. Бірден тұтас қабылданады». Меңгерілген ана тілден басқа тіл мұндай маңызды белгі бола алмайды. Бірде бір шет ел тілін аналитикалық тұрғыдан толық меңгеру мүмкін емес. Жіберілген грамматикалық  кемшіліктер немесе акцент тілдің ана тіл емес екендігін білдіріп тұрады. Сонымен қатар, шет ел тілін үздіксіз жаттықтырмаған жағдайда, ол тез ұмытылып қалады.

Ана тілі саналы түрде есте сақталмайды. Ол кей психологтер, биологтар немесе психоаналитиктер «витальді ес» деп атайтын басқа түрлі есте жасырылған. Бұл шексіз уақытта беріліп отыратын және өзгермейтін туылған (тума) түрде сақталатын ес қабілет ретінде қарастырылуы тиіс.

Пайдаланылған әдебиеттер:

  1. Қазақстан Республикасының мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарты.
  2. «Материалы по обучению письму и чтению и введению в грамматику Монтессори в начальных классах», ООО «Монтессори-центр» Челябинская обл. г.Снежинск.
  3. Қазақ тілі мен әдебиеті орыс мектебінде, 6/2011 ж.

Комментарии