Bilim bery'din' negizderi
Halmy'rzaeva Gyzylgy'l Abishevna, Mug'alimnin' ka'sibi bilim bery' ju'esin damyty' negizi

Mug'alimnin' ka'sibi bilim bery' ju'esin damyty' negizi

Maqala avtory: Halmy'rzaeva Gyzylgy'l Abishevna
Jumys orny: "JOBB №21" Qarag'andy oblysy, Jezqazg'an qalasy
Lay'azymy: Ag'ylshyn tili pa'ni mug'alimi
Portalg'a jariialany' merzimi: 04.06.2017


«Bolashaqta o'rkenietti damyg'an elderdin'   qataryna eny' u'shin zaman talabyna sai            bilim qajet. Qazaqstandy damyg'an   50 eldin' qataryna jetkizetin, terezesi   ten' etetin – bilim»

QR Prezidenti   N.A'.Nazarbaev

Qazaqstandag'y bilim bery'di damyty'dyn' 2011 – 2020 jyldarg'a arnalg'an memlekettik bag'darlamasy jobasynda Qazaqstanda oqityndardy sapaly bilimmen qamtamasyz etip, halyqaralyq reitingilerdegi bilim ko'rsetkishinin' jaqsary'y men qazaqstandyq bilim bery' ju'iesinin' tartymdylyg'yn arttyry' u'shin, en' aldymen, pedagog kadrlardyn' ma'rtebesin arttyry', olardyn' bu'kil qyzmeti boiynsha mansaptyq o'sy'i, oqytyly'y ja'ne ka'sibi biliktiligin damyty'dy qamtamasyz ety', sondai-aq pedagogterdin' en'begin memlekettik qolday' men yntalandyry'dy arttyry' ma'selelerine u'lken ma'n berilgen.                                                              Mysaly pedagogika salasyn zerttey'shi T.G.Braje «Quzyrlylyq-tek ka'sibi bilim g'ana emes, ol tulg'anyn' ma'denietimen shyg'armashylyq a'ley'etin damyty' qabileti», –  dep tujyrymdag'an. Mundai pikirlerden keiin qazirgi bilim talabyn qanag'attandyry' u'shin, mug'alim jog'ary ma'denietti, teren' adamgershilikti, qundylyq pen senimdilik ju'iesin qalyptastyratyn, o'z oqy'shylarynyn' shyg'armashylyq mu'mkindikterin damytatyn, jan'alyqqa is-a'reketimen qabilettilik tanytatyn, o'zin-o'zi u'nemi jetildirip otyratyn, ka'sibi belsendi quzyrly mug'alim qalyptastyry' qajet.
Bolashaq mug'alimnin' ka'sibi quzyrlylyq den'geiin ko'tery'de, T.A.Goriy'nova ja'ne N.SH. Koroleva ka'sibi quzyrlylyqtyn' 3 negizgi quramdas bo'ligin atap ko'rsetken;
1. Adamnyn' o'z jumysyna qarym-qatynasy, onyn' en'bekke bag'yty, en'bekke degen qyzyg'y'shylyg'y, jigeri.
2. Ka'sipke degen qabileti (ty'a bitken qabileti, beiimdiligi).
3. Ka'sibi qyzmeti u'shin qajetti bilimdi men'gere bily'i.
Quzyrettilik degenimizdin' o'zin qazirgi zaman talabyna sai pedagog qay'ymynyn' o'zin – o'zi o'zgerte aly' qabilettiligi dep tu'siny'ge bolady. Oqy'shylar ustazdar qay'ymynan tek bilimge g'ana emes, o'mirge de u'iretetin qabilettilikti qajet etip otyr, demek, bolashaq pedagogterimiz osy aqparattyq qog'amnan qalyspai: jedel oilay'shy; jedel sheshim qabylday'shy; erekshe uiymdastyry'shylyq qabiletti; naqty bag'yt – bag'dar bery'shi bolyp shyg'y'y – bul qazirgi zamannyn' talaby. Mine, quzyrettilik qalyptastyry' degenimizdin' o'zi bolashaq mug'alim – qazirgi oqy'shylardyn' shyg'armashylyq qabiletterin damyta otyryp oilay'dyn', intelekty'aldyq belsendiliktin' jog'ary den'geiine shyg'y', jan'any tu'sine bily'ge, bilimnin' jetispey'shiligin sezy'ine u'irety' arqyly izdeny'ge bag'yttay'dy qalyptastyry'dag'y ku'tiletin na'tijeler bolyp tabylmaq. Bunyn' o'zi o'z kezeginde qazirgi ustazdardan sha'kirtti oqyty'da, bilim bery'de, ta'rbielep o'siry'de belgili bir quzyrettilikterdi boiyna sin'irgen jeke tulg'any qalyptastyry'dy talap etedi. Mundai quzyrlylyqtyn' qataryna mynalar jatady:
bag'darly quzyrettilik oqy'shynyn' qorshag'an ortany birdei qabyldaityn qabileti, jog'ary a'deptilik qundylyqtar negizinde jasampaz qog'am o'mirinde o'zinin' ro'lin taba bily' biliktiligi, azamattylyg'y men eljandylyg'y. Bul quzyrettilik o'mirdegi tu'rli jag'dailarda sheshim qabyldai bily' biligin qamtamasyz etedi,ma'deniettanymdyq quzyrettilik jalpy adamzattyq ma'deniet jetistikteri negizinde is-a'reket ta'jiribesin ja'ne qog'amdag'y da'stu'rler men jeke, otbasylyq ja'ne a'ley'mettik o'mirdin' ma'deniet negizderin, эtnoma'deniettik qubylystardy igery'ge mu'mkindik beretin ulttyq erekshelikterin tani bily'. Adam men qog'amnyn' damy'yndag'y g'ylymnyn' ro'lin tu'siny'; oqy'- tanymdyq quzyrettilik; kommy'nikativtik quzyrettilik oqy'shynyn' zerttey' a'reketi men o'zindik oqy'-tanymdyq u'rdisin qamtamasyz etetin keshendi quzyrlylyq. Bul quzyret o'zinin' bilimdilik qyzmetin uiymdastyra bily'di, tiimdi josparlai bily'di, sa'ikes fy'nktsionaldyq say'attylyq talaptary negizindegi bilimdi igery'de a'lemnin' g'ylymi bag'ytyn tu'siny'ge izdeny'shilik, zerttey'shilik a'reket dag'dylaryn igery'ge mu'mkindik beretin o'zinin' a'reketine talday' ja'ne qorytyndy jasay' ta'silderin qarastyrady; aqparattyq- tehnologiialyq quzyrettilik-bag'darlai bily', o'z betinshe izdei bily', taldai, tan'dai bily', o'zgerte bily', saqtai bily', bilim men aqparatty aqparattyq tehnologiialar men tehnikalyq obektilerdin' ko'megimen jetkizy'di ju'zege asyra bily': a'ley'mettik- en'bek quzyrettiligi-otbasylyq, en'bek, эkonomikalyq, saiasi qog'amdyq qatynastar salasyndag'y belsendi azamattyq-qog'amdyq ta'jiribe men bilimge ie boly'dy bildiredi; tulg'alyq o'zin- o'zi damyty' quzyrettiligi.Bul quzyret otbasylyq, en'bek, эkonomikalyq ja'ne saiasi qog'amdyq qatynastar salasyndag'y belsendi azamattyq-qog'amdyq qyzmet bilimi men ta'jiribesinin' boly'yn bildiredi.. Atalg'an quzyrettilik qasietterdi tulg'a boiyna daryty'da pedagog qay'ymnyn' arnaiy a'ley'mettik bilim bery' quzyrettiliginin' jan – jaqty boly'y talap etiledi. Mug'alimge o'z isinin' mamany boly'men qatar, onyn' boiynda balany jaqsy ko'ry', balanyn' ko'zqarasy men pikirin syilay', tyn'dai bily' kerek. Bilim bery'de ka'sibi quzyrly maman iesine jetken dep mamandyg'y boiynsha o'z pa'nin jetik biletin, oqy'shynyn' shyg'armashylyg'y men daryndylyg'yna jag'dai jasai alatyn, tulg'alyq-izgilik bag'yttylyg'y jog'ary, pedagogikalyq sheberlik pen o'zinin' is-qimylyn ju'ielilikpen atqary'g'a qabiletti, oqyty'dyn' jan'a tehnologiialaryn tolyq men'gergen, otandyq, sheteldik ta'jiribelerdi shyg'armashylyqpen qoldana biletin ka'sibi maman pedagogti ataimyz. Mug'alimnin' ka'sibi quzirettiligi-onyn' jan-jaqty biliminen ustazdyq sheberligimen, oqyty'dyn' jan'a a'disterin men'gery'men o'lshenedi. Mug'alim qanshalyqty bilimdi, shyg'armashyl bolsa, onyn' quzyrettilik aiasy da sog'urlym ken' bolmaq. Mug'alimnin' ka'sibi quzyrettiliginin' negizgi sharttary:
1. Tulg'aaralyq ja'ne en'bektegi bailanys.
2. Qyzmettin' эkonomikalyq, a'ley'mettik, quqyqtyq, adamgershilik, psihologiialyq aspektilerin men'gery'i.
3. Qyzmetti jan'a jag'daig'a beiimdey'degi, basqary' sheshimin qabylday'dag'y daiyndyg'y.
4. Praktikalyq ka'sibi tapsyrmalardy orynday'dag'y daiyndyq a'ley'eti
5. Naqty jag'dailarg'a bailanysty qandai da bir a'disterdi paidalany' biliktiligi.
6. Tiimdi sheshim qabylday' qabileti.
Bilimdi tolyq igery' u'shin oqy'shylardyn' oilay' qabiletin damyty', erkin so'iley'ine, o'z oiyn ashyq ja'ne tolyq aity'g'a u'irety', oi-o'risin ken'eity' — oqyty'dyn' en' basty maqsaty. A'rbir oqy'shyny o'z mu'mkindigine qarai bilim, dag'dy alatyndai etip oqyty'ymyz durys.
Jas o'rkennin' jaqsy azamat, bilikti tulg'a retinde qalyptasy'y mug'alimderdin' bilimi men ka'sibi sheberligine , memleket pen halyq aldyndag'y azamattyq paryzyna degen jay'apkershiligine tikelei qatysty. «Mekteptin' ju'regi — jaqsy mug'alim» dep uly dalanyn' dana pedagogy Ybyrai Altynsarin aitqandai, bu'kil memlekettin', tutas ulttyn' bolashag'y – ustazdardyn' qolynda. Jeke tulg'anyn' tanymdyq u'rdisterin damyty'da, sondai-aq, bilim, bilik, dag'dyny, jalpy du'nietanymyn qalyptastyry'da oqyty' a'disterin, jan'a oqyty' tehnologiialaryn oqyty' u'rdisinde tiimdi paidalana bily' mug'alim sheberligine bailanysty. Qazirgi zaman talabyna sai «ag'ylshyn  tili» pa'nin oqyty' da jan'a taqyryptardy oqy'shylardyn' o'zderine men'gere alatyndai bilik bery', izgilendiry', tu'rlendiry', tulg'ag'a bag'yttalg'an bilim bery' ustanymdary arqyly ju'zege asyrylady.Orta bilim bery' ju'iesinde a'lemdik jog'ary den'geige qol jetkizgen tanymal a'distemeleri arasynda syndarly (konstry'ktivti) teoriialyq oqyty'g'a negizdelgen ta'sil ken' tarag'an. Men syndarly oqyty' boiynsha ag'ylshyn tili pa'ni boiynsha a'dis-ta'silderimen oqytyp jatyrmyn. Syndarly oqyty'dyn' maqsaty-oqy'shylardyn' pa'ndi teren' tu'siny' qabiletin damyty', alg'an bilimderin synyptan tys jerde, kez-kelgen jag'daida tiimdi paidalana bily'in qamtamasyz etedi.Osy bag'darlama boiynsha ag'ylshyn tili pa'ninen oqy'shylardyn' quzyrettiligin damyty'dy dag'dyg'a ainaldyryp kelemin.

 

 

Uly Abaidyn': «Teginde, adam balasy adam balasynan aqyl, g'ylym, ar, minez degen na'rselermen ozady», — degen so'zderi  ustazdyq mamandyqtyn' bolmysyn ashatyn so'zder emes pe?

Sondyqtan ka'sibi sheberligi shyn'dalg'an, quzyrlyg'y  jog'ary, o'z isinin' tehnology boly' ustazdan neni talap  etedi desek, ol mug'alimnin' shyg'armashylyq is — a'reketinin' mazmuny zerttey'shilik qyzmetten, jeke izdenisterden turady. Na'tijege bag'yttalg'an bilimdendiry'din' jan'a ju'iesine ko'shy' mug'alimderdin' ka'sibi biliktiligin arttyry'da da jan'a ko'zqarasty qalyptastyry'dy, quzyrlyqtaryn u'nemi damyty'dy talap etedi.Jog'ary ma'denietti adam g'ana osy qajettilikterdi sheshy'din' joldaryn izdeidi, tabady.

Oiy ju'irik, aqyly teren', ba'sekege qabiletti, o'zgeristerge beiim, shyg'armashylyg'y biik, ka'sibi sheberligi jetilgen, izdeny'shi, zerttey'shi, jasampaz jan'ashyl ustaz – bu'gingi qog'amnyn'  tapsyrysy.

A'r sabag'yna o'zdiginen bilim men'gery'din', izdenis pen jemisti en'bektin' qainar ko'zine ainaldyrg'anda g'ana, talapqa sai mug'alim boly'  ma'selesi sheshiledi. «Sabaq bery' — u'irenshikti jai g'ana sheberlik emes, ol – jan'adan jan'any tabatyn o'ner», — deidi Ju'sipbek Aimay'ytov.

Bir so'zben aitqanda, tulg'ag'a bag'yttalg'an bilimder ju'iesi bilim standartyna sai tulg'anyn' jan- jaqty damy'yna negizdelgen, alg'an bilimin o'mirdin' qandai bir jag'daiattaryna qoldana alatyndai da'rejede usyny' pedagogtin' quzyrettiligine bailanysty bolady.

Psihologter de, pedagogter de adamnyn' ry'hani intellekty'aldyq, ka'sibi shyg'armashylyqpen o'zin-o'zi damyty'y o'mirinin' a'r kezen'inde a'r qalai dep ko'rsetedi. Mysaly,uly pedagogter A.Disterverg,K.Y'shinskii,A.Makarenko, V.Sy'homlinskii ,t.b mug'alimdik en'bekti adamtany' g'ylymy , adamnyn' jan du'niesi , ry'hani a'lemine boilai aly' o'neri dei otyryp, pedagogikalyq sheberliktin' damy'yna zor u'les qosqan. Osy turg'ydan alyp qarag'anda pedagogikalyq sheberlik- ka'sibi a'reketti jog'ary den'geige ko'teretin mug'alimnin' jeke qasietterinin' , onyn' bilimi men biliginin' ju'iesi. Osy ma'seleni teren' zerttegen A.Markova mug'alimnin' ka'sibi den'geige ko'terily'inin' to'mendegidei psihologiialyq kriteriilerin anyqtag'an.

Obektivti kriteriiler. Mug'alimnin' o'z mamandyg'yna qanshalyqty sa'ikes a'ley'mettik ta'jiribege qosar u'lesi qandai ekendigi.Jog'ary en'bek ko'rsetkishi,a'rtu'rli ma'selelerdi shyg'armashylyqpen sheshe aly' bilikteri, t.b jatatyndyg'yn atap o'tedi.

Sy'bektivti kriteriiler. Adamnyn' mamandyg'y qanshalyqty onyn' tabig'atyna, qabiletteri men qyzyg'y'shylaryna sa'ikes qanshalyqty ol o'z isinen qanag'at tabatyndyg'ymen bailanysty. Mug'alim en'begindegi sy'bektivti kriteriilerge ka'sibi – pedagogikalyq bag'yttylyq, ka'siptin' man'yzdylyg'yn , onyn' qundylyg'yn tu'siny', maman iesi retinde o'zine pozitivti ko'zqarastyn' boly'yn jatqyzady.

Na'tijeli kriteriiler. Mug'alim o'z isine qog'am talap etip otyrg'an na'tijelerge qol jetkizip otyr ma degen ma'sele turg'ysynan qarastyrady.Birey'ler na'tije retinde oqy'shylardyn' bilimderinin' standartqa sai boly'yn alsa, endi birey'ler olardyn' qarym- qabiletin damyty'dy alady, al keibirey'leri oqy'shylardyn' o'mirge daiyndyg'yn basty nazarda ustaidy, al oqyty' na'tijesi biz u'shin balanyn' psihologiialyq fy'nktsiialaryn jetilip, o'zinin' pedagogikalyq a'reketi arqyly alg'an bilimderin o'z o'mirlik ma'selelerin sheshy'ge qoldana aly'y.

SHyg'armashylyq kriteriiler. Mug'alim o'z ka'sibinin' shekarasynan shyg'a aly'y, sol arqyly o'z ta'jiribesin, en'begin o'zgerte aly'y jatqyzylady.SHyg'armashyl mug'alim u'shin birey'din' ta'jiribesin qaitalag'annan go'ri o'z jan'alyqtaryn, bilgenderi men tu'igenderin basqalarg'a usyna aly'ynyn', shyg'armashylyq bag'yttylyqtyn' boly'ynyn' ma'ni zor. Ka'sibiliktin' birden kele salmaityndyg'y belgili, ony a'r mug'alim erte me, kesh pe men'gery'i tiis. A.Markova onyn' kezen'derin to'mendegidei etip bo'ledi: mug'alimnin' o'z mamandyg'yna beiimdely' kezen'i: mamandyqta o'zin-o'zi o'zektendiry' kezen'i:mamandyqty erkin men'gergen kezen': mamandyqta shyg'armashylyq den'geige jetken kezen'. Osylaisha g'alym ka'sibi quzyrettiliktin' sipattamasyn sheber- mug'alimnin' , jan'ashyl- mug'alimnin', zerttey'shi- mug'alimnin', ka'sibi da'rejesine ko'terilgen mug'alimderdin' jiyntyq beinesi retinde qarastyrady.

En' birinshi kezekte mug'alimnin' « o'zindik jan'alyg'y» boly'y qajet. G'ylym jan'alyg'yn tu'rlendiry'de o'z u'lesin qosy' arqyly jasag'an na'tijeli jumysy o'zgelerdin' ta'jiribesin tolyq ko'shirmei, jan'a ortag'a ikemdep, o'zindik is- a'reket jiyntyg'y arqyly aitarlyqtai na'tijege qol jetkizy' kerek.Qazirgi ka'siptik- pedagogikalyq qyzmet qandai mug'alimdi talap etedi. Mug'alim – oqy'shylardyn' jeke tulg'asyn damyty'g'a basymdyq beretin, ku'rdeli a'ley'mettik-ma'deni jag'dailarda erkin bag'darlai alatyn, shyg'armashylyq protsesterdi basqara alatyn, adam ty'raly g'ylymnyn' jetistikterin, onyn' damy' zan'dylyqtaryn, kompiy'terlik oqyty' o'nerin teren' men'gergen jan- jaqty damyg'an shyg'armashyl tulg'any talap etedi.

Al, bilim bery'de ka'sibi quzyrly maman iesine jetken dep mamandyg'y boiynsha o'z pa'nin jetik biletin, oqy'shynyn' shyg'armashylyg'y men daryndylyg'ynyn' damy'yna jag'dai jasai alatyn, tulg'alyq- izgililik bag'yttylyg'y jog'ary, pedagogikalyq sheberlik pen o'zinin' is- qimylyn ju'ielilikpen atqary'g'a qabiletti, oqyty'dyn' jan'a tehnologiialaryn tolyq men'gergen ja'ne bilimdik monitoring negizinde aqparattardy tay'yp, olardy tan'dap saraptai alatyn, otandyq ja'ne sheteldik ta'jiribelerdi shyg'armashylyqpen qoldana biletin ka'sibi maman pedagogti aitamyz.

Jaqsy mug'alim — bul qai kezde de en' aldymen ka'sibi den'geii jog'ary, intellekty'aldyq, shyg'armashylyq a'ley'eti mol tulg'a. Ol oqyty'dyn' jan'a tehnologiialaryn o'mirge endiry'ge daiyn, oqy'-ta'rbie isine shynaiy janashyrlyq tanytatyn qog'amnyn en' ozyq bo'liginin biri dep esepteledi.
V.A.Sy'homlinskii: «Barlyg'y da balalyq shaqtan bastalady, jaso'spirimderdin' moraldyq bet-beinesi adamnyn' balalyq shaqta qalai ta'rbieleny'ine bailanysty» -dep esepteidi. Balanyn' durys ta'rbieleny'i u'shin onyn' ta'rbiesin ju'zege asyratyn mu'g'alim, pedagogqa qoiylatyn talaptar ka'sibi quzirettilik sharttaryna sai boly'y kerek. Ka'sibi quzirettilikke qatysty anyqtama ja'ne onyn' quramdy bo'likteri jog'aryda atalyp o'tti, olardan an'g'arg'anymyzdai mamannyn' ka'sibi quzirettiligine mug'alimnin' boiynda boly'g'a tiis barlyq qasietter enedi. Mug'alim — ol qashanda uly en'bekker.
Qoryta kele, jog'aryda atalg'an sandyq, sapalyq indikatorlar biliktilik arttyry' ju'iesindegi mug'alimnin' ka'sibi daiyndyg'y men ka'sibi quzyrettiligin qalyptastyry'da bilim bery'din' sapasyn sheshy'ge yqpal etedi dep oilaimyn.