Bilim bery'din' negizderi
Hydyrbek Altynshash, Oqy'shy – tanymdyq is-a'rekettin' sy'bektisi

Oqy'shy – tanymdyq is-a'rekettin' sy'bektisi

Maqala avtory: Hydyrbek Altynshash
Jumys orny: Qarako'l orta mektebi
Lay'azymy: Matematika pa'ni mug'alimi
Portalg'a jariialany' merzimi: 02.12.2016


«Kel,balalar, oqylyq, oqyg'andy ko'n'ilge yqylaspen toqylyq! Oqysan'yz, balalar,shamnan shyraq jag'ylar, tilegenin' aldyn'nan izdemei-aq tabylar!»

Elbasy N.A'.Nazarbaevtyn' Qazaqstan Halqyna Jolday'ynan: ”…oqyty' na'tijesi oqy'shylardyn' syndarly oilay',o'zindik izdenis pen aqparatty teren' talday' mashyg'yn igery' boly'g'a tiis”

Qazirgi zamang'y g'ylymi — tehnikalyq u'rdistin' qarqyny bilim bery' ju'iesinin' aldyna u'lken maqsattar men jan'a mindetter ju'kteidi. Jas urpaqty jan — jaqty jetilgen, aqyl — parasatty, oi — o'risi biik, ba'sekege qabiletti azamat etip ta'rbieley' – qog'amymyzdyn' en' o'zekti ma'selesi. Bul a'r mug'alimnin' shyg'armashylyq izdenispen jan'asha istey'in qajet etedi.

Oqyty' barysynda balanyn' aqyl — oiyn, qiialyn t. b. tanymdyq u'rdisterin damytyp qoimai, balany a'rtu'rli a'rekettin' sy'bektisi bolyp qalyptasy'yn qamtamasyz ety'di aldyn'g'y qatarg'a shyg'ardy.

Damyta oqyty'da balanyn' izdeny'shilik — zerttey'shilik a'reketin uiymdastyry' basty nazarda ustalady. Osyg'an bailanysty D. B. Эlkonin, V. V. Davydovtardyn' jasag'an ju'iesi 3 negizgi quray'shydan turady.

  1. Oqy' maqsattarynyn' qoiyly'y.
  2. Ony sheshy' jolyn birlese qarastyry'y.
  3. SHeshimnin' durystyg'yn da'leldey'i.

Sabaqty jaqsy oqityn oqy'shylarmen g'ana belsendi jumys istep qana qoimai, barlyq balanyn' damy'y u'shin qolaily jag'dai ty'g'yzyp, qabileti jetken jerge deiin en'bek ety' oilastyrylsa, a'r oqy'shynyn' oqy'g'a degen qyzyg'y'shylyg'y artady.

Tanymdyq belsendilik degenimiz – oqy'shynyn' oqy'g'a, bilimge degen ynta — yqylasynyn', qushtarlyg'ynyn' erekshe ko'rinisi. Mysaly: mug'alimnin' baiandap turg'an materialyn tu'siny' u'shin, oqy'shynyn' ony zeiin qoiyp tyn'day'y, alg'an bilimin ken'eitip tolyqtyry' u'shin, o'zdiginen kitap oqy'y, baqylay', ta'jiribe jasay', jazy', syzy' siiaqty jumystar istey'i kerek. O'itkeni o'tilgen materialdy sanaly qaitalay'da, jan'adan bilim aly'da, onyn' joldary men dag'dylaryna u'ireny'de belsendiliksiz mu'mkin emes. IAg'ni oqy'shylardyn' belsendiligi ay'yzsha, jazbasha jumystarda, baqylay' эksperimentter ju'rgizy' jumystarynda, bir so'zben aitqanda, oqy' u'rdisinin' barlyq kezen'inde qajet.

Al, «tanym – oidyn' bilmey'den bily'ge qarai da'l emes, bily'den neg'urlym tolyq da'l bily'ge qarai umtylatyn oi — o'risinin' ku'rdeli u'rdisi».

Oqy'shylardyn' tanymdyq qabiletin damyty'da myna qag'idalarg'a su'ienedi:

  1. Tapsyrmalar pa'nnin' ma'nine, taqyrypqa logikalyq bailanysta boly'y kerek.
  2. Tapsyrmalarg'a suraqtar ju'iesi oqy'shylardyn' oilay' qabiletin damytarlyqtai boly'y tiis.
  3. Tapsyrmalar sabaqtyn' barlyq kezinde boly'y kerek. Jan'a sabaqty tu'sindiry'de, bekity' kezinde, bilimdi teksery'de, sondai — aq qaitalay'da da qoldanylady.

Oqy'shylardy shyg'armashylyq jumysqa bay'lyp, olardyn' belsendiligin ja'ne qyzyg'y'shylyg'yn arttyry' u'shin mug'alim kelesi a'dis — ta'silderdi qoldany'yna bolady:

  1. Taqyrypty mazmunyna qarai jinaqtay'.
  2. Arnay'ly bir taqyrypta pikirtalas ty'dyry'.
  3. Oqy'shylardyn' logikalyq oilay'yn damytatyn oiyndarmen berilgen tapsyrmalardy sheshy' (so'zjumbaq, qurastyrmaly oiyndar).
  4. Berilgen tapsyrmany tu'rlendiry' bag'ytyndag'y jumys (keri esep qurastyry', ma'tin eseptin' mazmunyn o'n'dey' t. b.).

Oqy'shynyn' shyg'armashylyq jumystary o'te man'yzdy, balanyn' aqyl- oiyn damytady, bilimder men biliktilikterdi shyg'armashylyq tu'rge ainaldyrady. Paida bolg'an ma'selege qatysty tanymdyq qyzmetin uiymdastyry' arqyly oqy'shyda o'z betinshe jan'a bilim izdep taby'g'a degen daiarlyqtary men qabiletteri artady, alg'a qarai jyljy' paida bolady. Bul daiyndyqtar men qabiletter neg'urlym ku'rdeli de ay'qymdy bolsa, sog'urlym o'zinin' qyzmetin uiymdastyry' ja'ne baqylay' qabileti men paida bolg'an ma'seleni sheshy'de tulg'anyn' intellekty'aldyq mu'mkindigi jog'ary bolg'any.

SHyg'armashylyq tek qana g'ylymda, a'debiet ja'ne beineley' o'nerine g'ana emes bu'kil adamzat qyzmet aimag'ynda qajet. Qazirgi mektepte oqityn balalar birneshe jyldan son' o'z betinshe o'mir su'ry'ge ko'ship эkonomika, ma'deniettin' ja'ne t.b. damy'yna o'z u'lesterin qosa bastaidy. A'rine, og'an en'bek etip, o'z jumysyn unaty'dan basqa shyg'armashylyq qabilet te qajet-aq. Al ony iske asyry' u'shin oqy'shylardy tapsyrmalardy orynday' barysynda jan'a joldardy, ta'silderdi izdep taba bily'ge, iag'ni mektep ky'rsynyn' materialdaryn shyg'armashylyqpen igery'ge ju'ieli tu'rde ta'rbieley' qajet.

Tanymg'a degen bag'ytty arttyra otyryp, a'rdaiym oqy'shylardy shyg'armashylyq is -a'reketke bay'ly' qajet. Problemalyq tapsyrmalardy orynday' barysynda a'reket sy'bektisi u'shin jan'a, paidaly na'rse qalyptasady. Bul ma'ndegi a'rbir problemalyq tapsyrma shyg'armashylyq bolyp tabylady. Jan'a ty'raly so'z qozg'ag'anda, sy'bekt u'shin jan'a na'rseni nazarg'a alamyz ja'ne bul «jan'any» oqy'shy o'zindik izdeny' a'reketinin' na'tijesinde o'zi u'shin ashy'g'a ja'ne jasay'g'a mindetti. Mundai a'rekettin' mehanizmin qarastyraiyq: oqy'shylar jan'a bilim men'gergeni u'shin jaqsy bag'a aly' arqyly bag'yttalg'an. O'zindik jumys u'rdisinde negizgimen qatar, jan'a materialdy eske tu'siry'din' tag'y birneshe tu'ri qosylady: ko'zben ko'ry', dybystay', esity', joldasymen talday', qaitalay'.

Oqy'shylarda oqy'-tanymdyq is-a'reketterdi o'z betinshe ju'rgizy' dag'dysyn qalyptastyry'-oqyty'dyn' asa man'yzdy maqsattarynyn' biri. Muny ju'zege asyry' oqy'shylardy jinaqtylyqqa, o'zin-o'zi durys basqary'g'a u'iretedi, bilimdi sanaly tu'rde igerip, ony tanymdyq- shyg'armashylyq ja'ne qarapaiym esepterdi sheshy'ge durys qoldana bily'ge jeteleidi, bilimin o'z betinshe jetildiry' qabiletin damytady. O'z betinshe oqyp-u'ireny' u'shin qajetti minez-qulyqtyn', erik-jiger men aqyl-oi qabiletinin' damy' da'rejesi, a'sirese, jog'ary synyp oqy'shylary men to'mengi synyp oqy'shylarymen ju'rgizilgen jumystarda aiqyn bilinedi.

Oqyty' u'rdisinde shyg'armashylyq is -a'reketke bay'ly' mynadai jag'dailarda oryn alady: 1) oqy'shylar shyg'armashylyq is -a'reketke bay'ly'g'a daiyn bolsa;

2) oqy'shylardyn' o'z betinshe  shyg'armashylyq is -a'reket ju'rgizy'ge ikemdiligi bolsa;

3) shyg'armashylyq tapsyrmalardyn' anyq ju'iesi bar bolsa.