Білім берудің негіздері

Білім берудің негіздері
Текеева Жанша Тажибаевна, Оқушының шығармашылық ойлау қабілеттері


Оқушының шығармашылық ойлау қабілеттері

Мақала авторы: Текеева Жанша Тажибаевна
Жұмыс орны: Атырау қаласындағы химия-биология бағыттағы Назарбаев Зияткерлік мектебі
Лауазымы: қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі
Жариялану мерзімі: 08.04.2016


Тәуелсіз Қазақстанның ертеңгі бейнесін, көркейген өркениетін  бүгінгі ұрпақ танытатыны белгілі.Оған дәлел  Қазақстан Республикасы Президентінің өз халқына  арнаған жолдауында анық байқалады. Мысалы, «Сендер Тәуелсіз Қазақстан еліміздің перзентісіңдер, тәуелсіз елде туып, тәуелсіз елде тәрбие алдыңдар. Сендердің азат ойларың мен кемел білімдерің біздің қол жетпес мақсаттарымызға апаратын құдіретті күш» [1].

Ертеңгі болашағымыздың баянды бақытын  бүгінгі күннен бастап ойлайтын қазақ елі буыны енді қатып келе жатқан жас өркеннің бойына туған елінің мәдениеті мен тарихын, әдебиеті мен өнерін сіңіре  білуі керек. Мемлекеттің байлығын бойында  адамгершілігі мол, иманды, тәрбиелі  әрі білімді азаматтың  өсуімен де байланыстыруға болады. Осы ретте  Елбасы айтқандай,  азат ойлы , кемел білімді жастың  көкірегін оятуға озық ойлы, бүгінгі жаңа технологиямен қаруланған мұғалімнің іс- әрекеті керек. Ол үшін заманауи озық  тәжірибелерге сүйеніп, жаңаша оқыту, яғни баланың өзіндік табиғи ойлау қабілетін дамытуға жағдай жасау, оның дамуына жол салып беру  ұстаздың қолдында. Бүгінгі уақыт талабы  зор, мәдени деңгейі жоғары әрі шығармашылық қабілеті асқақ  шәкірт  тәрбиелеу  болып отыр. Оған қоса үш тілде еркін сөйлей алатын, гүлденген Қазақстанның патриоты бола білу үдерісі тұр.

Қазіргі  жаһандану кезеңінде  білім берудің  соны өзгерістері тәжірибеге еніп жатыр. Бұл жаңаруда оқушының жеке -дара тұлғалық  әрі дарындылық қабілеттерін дамытумен анықталады. Білім беру жүйесіне енгізіліп отырған сындарлы оқытудың басты мақсаты — оқушының ойлау қабілетін  ашу, оқып отырған пәнін тереңірек түсінуге бағыттау,  алған білімін  жай игеріп  қана қоймай, оны өмірде, өзіне қажетті жағдайда  пайдалана білуіне жол салып беру. Осы ретте  баланың шығармашылық ойлау  қабілетінің  мүмкіндіктерін дамытуға ықпал ететін  дара тұлға — мұғалім.

Мұғалім үшін  тәрбиеленуші  бойындағы қабілет пен  дарындылықты  шын тани білу де шеберлік. Адам өз бейімділігі арқылы шығармашылықпен айналысады. Ол оны дарындылыққа жетейтіні белгілі. Осы тұста  Ұлы Абайдың:  » Тегінде адам баласы адам баласынан  ақыл, білім, ар, мінез деген қасиеттерімен озады» деген сөзінің қажеттілігі керек секілді. Озық ой  ақылдылық пен білімдарлықтан туатыны, оның өзі  адамды  жан-жақты шығармашылық  дамуға жетелейтіні сөзсіз.Ал осы шығармашыл жастың бойындағы асыл қасиетті аңғара білу және таныған күнде оны  әрі өрбіте ұштау, жол сілтеуде мұғалімнің қажырлы еңбегі керек-ақ. Бұл жастар үшін бүгінгі Ұлы Дала  елінің  жарқын болашағы үшін барынша қажет.

Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев: «Бізге керегі — шын дарындар. Нарық қол-аяғымызды қалай қыспасын мемлекет өзінің талантты  ұлдары мен қыздарын, тарланбоз жүйріктерін қолдауға, қорғауға міндетті»,- деп еліміздің болашағы жастарға үлкен мән берген. Елбасының салиқалы сөзінен ұғатынымыз,  бүгінгі мектепке  бойында ерекше ойлау қабілеті мен зейінін әрі  адалдығын білімге  жұмсайтын  еңбекқор жастарды тәрбиелеуді міндеттейді. Өркениетке ұмтылған  тәуелсіз еліміздің әр азаматының алдында   танымды, қабілетті, шығармашыл талаптар тұрғандығын айқын аңғарамыз. Мектептегі оқушының шығармашылық қабілетін ашу үшін, оны алға қарай дамытуда мақсат пен міндетті айқындап алған дұрыс. Мақсат-  білім алушылардың белгілі бір пәнге деген қызығушылығын оята отырып, шығармашылық  жұмысқа баулу.  Білі алушының бойындағы даралық пен қабілетінің артуын байқаған мұғалім оның ой-өрісінің шыңдалуына бағыт береді. Осы тұста  Ахмет Байтұрсыновтың: «Мұғалім әрдайым ізденісте  болса ғана шәкірт жанына нұр ұялата алады»,-деген жақсы сөзі ойға оралады. Шәкіртін шыңдай білген ұстаз оның бойына білім нәрін егіп қана қоймай, сол дәннің көктеп, бүр жарғанына өзі демеуші бола жүріп,  алға қарай қатайып, қалыптасуына  белсенді әрекет жасайды. Елінің ғылымы мен біліміне үлесін қосуда шығармашылық әлеуетін арттырады.

Шығармашылық дегеніміз- оқушының белсенділігі мен дербес іс-әрекетінің ең жоғары түрі.Ол үшін жеке тапсырма беріліп, оқушы өзі оқыған не мұғалім таңдап берген шығарманы жан-жақты талдай білуін көрсете алады..Оған шығарманың сюжетін даралай білу, оқиғадағы шиеленісті анықтай алу, кейіпкерлер тобын ажыратып, оны сомдаудағы авторлық шеберлікті тануы біраз ойды қалыптстыруға жетелері анық. Кейін  сол кейіпкерлерін  шынайы өмірден іздестіру, оқыған туындысының өзектілігін анықтай алу да бала ойының дамуына ықпал жасайды.  Шығарма авторының сөз қолданысын тануға тырысу, көркемдік  сөз ерекшелігін таптыру да қабілет мүмкіндігін ашатын тағы бір жол.  Кейін шығарманы жан-жақты талдай білген оқушы  оны  өзге әдебиеттегі туындылармен салыстыра алады, ой-пікірін қалыптастырады.. Сөз құдіретін ұғына білген оқушы  әдебиеттің сөз өнері екенін ажыратып,  өзі таныған қырына ойыса алады. Көркем ойдан көрікті сөз жиған жас жеткіншек сөздің дәмін тати отырып, шығармашылық-

қа бой ұрады. Алдымен бала бойынан сәл ұшқынды таныған мұғалім қиялын өрбітуге  жұмыстанады.Мысалға, белгілі бір әңгіменің соңын сіз қалай аяқтар едіңіз деген ой тастап, оны аяқтап келуге тапсырма берсе, енді бірде шығарма ішіндегі  жағдаяттық (проблемалық) мәселе тудырып тұрған  ойды  қозғай отырып, осыған өз көзқарасыңды он шақты сөйлеммен білдіріп көр. Болмаса сол кейіпкердің орнына өзіңді қойсаң, не істер едің деген секілді тапсырмаға оқушы ойын ақтара отырып жауап береді. Тіпті берген жауабынан жақсы бір идея туып, оны да әрі қарай өрбітіп кетуіне жол ашса, шығармашылыққа жетелеудің төте жолы деуге болады. Осының бәрін оқушы жазу арқылы екінші бір мәтін құрастырады. Оның ішінде диалог та болады. Ойды өз ойынан құрастыру арқылы логикасы ұштала түседі.Өзі іздене отырып, оған қанатты сөздерді қолдана алады. Сөйтіп, әңгіме жазуға белсене бастайды.

Оқушының шығармашылық қабілетін шыңдауда өз тәжірибемнен біраз мысалдар келтіре кетуге болады. Атап айтсам, биылғы 10-сынып оқушылары Шоқан Уәлихановтың «Жоңғария очерктері» шығармасын оқып үйренді. Шоқанның бұл туындысы —  ғылыми шығарма. Бұл туындыда Шоқан  қырғыздың  атақты «Манас» жырын қырғыз жыршысының аузынан жазып алғандығын, ауыз әдебиетінің зор үлгісі болғандығына тоқталады. Бұл әлемдік деңгейдегі зор туындыны сол кездің өзінде Гомердің «Одессеясы» мен «Иллиадасына»  тең келетінін де айтып кеткен-ді. Шоқан ғұмырын тереңірек оқыған оқушылар Шоқан жүріп өткен жолды, ол жазып қалдырған еңбектерді саралап оқи отырып, қызықты жайттарға қаныққанды. Соның ішінде  10-сынып оқушысы Бауыржан Айтен Ұлы  ғалымның еңбектерін, жазып кеткен туындыларына қызығушылығы артып, ғалымның  мол мұрасының ішіндегі қырғыз жырын зерттеу ерекшелігіне  көңіл бөлді. Оқушыға ой салған қырғыз халқының дәстүрлі эпосы «Манастың» жалғасы үшінші кітабы «Семетейді» оқып, шығармашылық жұмыспен айналысып та кетті. Қазірде менің қолымда «Семетей» дастанының 1959 жылы  бұрынғы Фрунзе қаласы Кыргыз Мамлекеттик Басмасы басып шығарған  көне кітабы бар болатын. Оқушы осы үлкен шығарманы түгел  оқып бітірді. Бұл жыр туралы  талай жазылған болатын. Дегенмен, әлі ашылмаған қыры барын бүгінде Назарбаев зияткерлік мектебінің 10 «С» сынып  оқушысы Б.Айтен зерттеп тануда. Осы ұлы туындының төңірегінде қызығушылығы артып,  жаңа қырынан ізденуде. Алдымен оқушыны  таң қалдырғаны дала эпосының өзіндік ерекшелігі мен ондағы сөз қолданысындағы көркемдікті, халықтың басынан өткен оқиғасының шытырмандығы, екі халықтың  қазақ пен қырғыздың ауыз әдебиетіндегі  уақиға  мен іс-әрекет және сөз төркінінің байланысын аңғара отырып, бұл еңбектің зор ғылыми мәнін ашуға жұмыстануда.Әдебиеттің сөз құдіретін ұғыну мен тарихты саралай отырып байланыстыру оқушыға біраз қызығушылық жағдай туғызды.

Дәл  осы ретте мына бір жайтты ескерген дұрыс секілді. Оқушыға бағыт бергеннен кейін  оның қабілетін дамыту үшін басым міндетті оқушының өз қолына берген жөн. Өйткені іздене білуге де еркіндік керек.Еркін дамыған ойдың тынысы кең, қанатын жағсы қағары  анық.Шағын ойларлардан ірі, жақсы,  тіпті құнды жаңа ой да туып жатуы мүмкін.Тек соған бағыт беру мұғалімге міндет. Бұл кезеңде оқушы шығармаға өзіндік көзқарасын білдіре отырып, туындыға әдеби-теориялық талдау жүргізе алады. Бұл — шыңдалу кезеңі. Мұғалім   бала бойына мүмкіндікті дарыта отырып, оны екінші кезеңге, яғни  кіші ғылыми жұмысқа даярлай бастайды. Бұдан соң  нағыз шығармашыл қабілеті дамыған, мұғалімімен қатар отырып  ой бөлісе алатын жаңа бір тұлға қалыптасады.

Қорытындылай  келе, шығармашылық қабілетке мүмкіндік жасауда бүгінгі оқушының  ойына түрткі болатын,  заманауи әрі өміршең жағдаятты тудыратын, қызығушылығына себепкер  тақырыптарды таба білу талабы тұр. Оқушы кешегі тарихы мен бүгінгісін салыстыра отырып, әдебиеті мен мәдениетінен қалыс қалмайтын тұлға ретінде дамуы бүгінгі білім берудегі басты міндет.

Шығармашыл  жастың дарындылығын  танып, бойындағы асыл  қасиетін әрі қарай шыңдай түсу мұғалімге жүктеліп отыр. Осы істе жауапкершілік таныта білгеніміз дұрыс.

Текеева  Жанша  Тажибаевна

Атырау қаласындағы  химия-биологиялық бағыттағы

Назарбаев Зияткерлік мектебінің қазақ тілі мен әдебиеті                                                                                  пәнінің мұғалімі.

Әдебиеттер:

1.Н.Ә.Назарбаев.  «Қазақстан- 2050» жолдауы.

2.Ғаламтор.Уикипедия.

3.»Семетей» жыры 1959 жыл.

Комментарии