Bilim bery'din' negizderi
Barakova Bibigy'l Kanatovna, Salt-da'stu'r — asyl qazynam

Salt-da'stu'r — asyl qazynam

Maqala avtory: Barakova Bibigy'l Kanatovna
Jumys orny: Baig'azy orta mektebi mektepke deiingi shag'yn ortalyg'y
Lay'azymy: Bastay'ysh synyp mug'alimi
Portalg'a jariialany' merzimi: 14.08.2017


Almaty oblysy
Kerbulaq ay'dany
Baig'azy ay'yly
Baig'azy orta mektebi mektepke deiingi shag'yn ortalyg'y
Bastay'ysh synyp mug'alimi Barakova Bibigy'l Qanatovna

Avtorlyq bag'darlama

Salt- da'stu'r -asyl qazynam
Bag'darlamanyn' maqsaty:
Ultymyzdyn' asyl muralaryn,ozyq a'det-g'uryp, salt-da'stu'rlerinoqyty' men ta'rbieley' u'derisinde ken'inen paidalana otyryp o'mirge ko'zkarasy qalyptasqan, tili damyg'an,imandy, ultjandy tulg'a etip ta'rbieley'
Mindetteri:
-Qazaq halqynyn' asyl muralaryn, ,ozyq a'det-g'uryp, salt-da'stu'rlerin ju'ieli tu'rde balanyn' boiyna sin'iry'.
-Oqy'shylardyn' oilay' qabiletteri men tilin du'nietanymyn damyty'.
-A'r na'rseni salystyra otyryp,olardyn' arasyndag'yaiyrmashylyqtar men uqsastyqtardy ajyrata bily' ja'neolardy jinaqtap,o'z betterimen qorytyndy jasay'.
-Oqy'shylar qazaq a'debi til normasyna sai sezimin, oiyn durys aityp ja'ne jazyp bere alatyndai da'rejege jetkizy'.
Tu'sinik hat
Tili jaqsy damyg'an bala oiy da damyg'an,jaqsy men jamandy tolyq aiyra alatyn, a'dildik pen a'diletsizdikti tani alatyn azamat degen so'z.
O'skelen' urpaqty halqymyzdyn' o'tkeni men bu'gingisin, onyn' taryhyn,ulttyq ma'denietin,jaqsy da'stu'rin tanytyp,o'z o'nerin qasterlei bily'ge bay'ly'da til damyty' jumystaryn tiimdi ju'rgize bily'imizdin' man'yzdylyg'y erekshe.Qazirgi kezde oqy' u'derisinde oqy'shylardyn' tilin damyty' basty ma'selenin' biri ekenin ba'rimizge belgili. A'rine, bul o'te ku'rdeli ma'sele.O'itkeni egemen rey'spy'blikamyzdyn' bu'gingi ku'nnin' talabyna sai til jag'daiy qog'amymyzdyn' man'yzdy ma'selerinin' biri bolyp tabylady.Til adam qarym-qatynasynyn', ma'denietinin' asa man'yzdy quraly.
Qarym-qatynas maidanyna tu'sken quraldyn' ikemdiligi artyn shyn'dala beredi. Adam til arqyly oiyn da'l jetkize alady.Durys so'ilep, durys jaza bily'ge dag'dylang'an, a'debi til normasyna to'selgen adamnyn' so'zi de,jazg'any da jatyq, oryndy shyg'yp jatady. Qazirgi tan'da mektep o'z tu'lekterin, sha'kirtterinnin' osy talapqa sai boly'yn maqsat eted.
Oqy'shylardyn' oi-o'risin, sana seziminin' jan-jaqty damy'y bastay'ysh synyptan bastalady.. Bastay'ysh mektepten bastap balany o'mirge daiynday', ta'rbieley' jog'arg'y oryng'a qoiyly'da.Bul rette u'iirme, tan'day' pa'nderinde ju'rgiziletin jumystardyn' da man'yzy zor.
Sondyqtan tek sabaqta g'ana emes, synyptan tys tan'day' pa'nderi men u'iirme jumystarynda da ultymyzdyn' asyl muralaryn da'ripteitindei, balanyn' boiyna ozyq a'det –g'uryp, salt- da'stu'rlerdi sin'iretindei, imandylyqqa, izgilikke ta'rbieleitindei sheshendik so'zder, naqyl so'zderdi, maqal-ma'telderdi jiirek,ken'inen qoldansaq:
— Birinshiden oqy'shylardyn' oi o'risi ken'eiip, so'zdik qoryn baiytady:
— Ekinshiden til oramdylyg'yn arttyrap o'mirge ko'zkarasyn qalyptastyrady.
— U'shinshiden balalardy jaqsyg'a jireny'ge ta'rbieleidi.
— To'rtinshiden ulttyq namysyn qalyptastyryp,otanshylyqqa ta'rbieleidi.
Endeshe usynylyp otyrg'an u'iirme jumysy bag'darlamasynyn' u'lgi josparynyn' jas urpaqty ta'rbieley' barysynda mug'alimderge tigizer paidasy mol dep esepteimin.
Til damyty'
(U'iirme 34 sag'at)
4 synyp
1 . Kirispe. Maqsaty men mindetteri
U'iirme jumysynyn' negizgi maqsaty, mindetteri, sabaqty o'ty' ta'silderi ja'ne oqy'shynyn' o'zindik jumystar men shyg'armashylyq jumys jasay' minderi ty'raly tu'sinik
2. Balag'a at qoiy' da'stu'ri.
Ty'g'an balag'a azan shaqyryp, at qoiy' da'stu'ri.At qoiy'g'a jay'apkershilikpen qaray'.
3. Besik jyry
Na'restege anranalg'an qazaqtyn' besik jyrynyn' ta'rbielik ma'nin aity'.Besik jyryn jattay'.
4 Jeti atany bily'.
Jeti atany bily' mindetti. Jeti ja'ne on atanyn' atay'lary: a'ke, bala, nemere, sho'bere, sho'pshek nemene, ty'ajat, ju'rejat, jekjat, jurag'at.
5.Qyz balany ta'rbieley' da'stu'rleri:
Qyz balanyyn' abyroiy, ul balanyn' namysy. Osy ty'raly maqal-ma'telder. O'len' jinaqtar, jyrlar. Olardyn' bolashaqtag'y mindetteri.
6, Tyiym so'zder
Halqymyzdyn' ta'rbielik quraldarynyn' ku'ndelikti qoldanylatyn u'lgi, o'nege tu'rlerinin' biri yrymdar men tyiym so'zder ekenin tu'sindiry'.
7. Ty'ystyq atay'lary
Qazaqtar jigittin' u'sh jurty bar dep eseptegen. O'z jurty boiynsha baba, ata, a'je, a'ke, sheshe, apa,ko'ke, ta'te, a'pke, qaryndas, jen'ge, kelin, abysyn, jezde ku'iey', sin'li, bo'le, baldyrg'an, nemere, sho'bere, sho'pshek ja'ne qaiyn jurty boiynsha atay'lar ty'raly tu'sinik.
8 SHyg'arma.
O'tilgen taqyryptarg'a bailanysty alyng'an taqyryp boiynsha oqy'shylarg'a shyg'arma jazg'yzy'.
9-10. Kiiz u'i- qazaqtyn' negizgi baspanasy.
Kiiz u'idin' tu'rleri:
1. Turg'yn kiiz u'iler, otay' nemese aq otay'
2. Mereke jiyng'a, qonaq ku'ty'ge arnalg'an kiiz u'iler
3. Joryq kezinde tigiletin kiiz u'iler
4. Saltanatty kiiz u'iler: aq u'i, aq orda, boz u'i
5. Ashana- qoima, sarai retinde tigiletin u'iler
Qabyrg'alaryna qarai kiiz u'iler 4,6,8,12 qanatty bolatyny, keide ol 32 –ge deiin jetetini jaily mag'ly'mat bery' ja'ne qazaq u'idin' qurylysymen tanystyry'
11. Qazaqtyn' u'i jiһazdary.
Abaja, abdyra, ag'ash to'sek, adalbaqan, alasha, asadal, aiaqqap, bo'gire, bo'stek,dastarhan, dorba, jastyq, jazy,jag'ylan, juqiaaq, jastyg'ash, kebeje,kiiz, ko'rpe, qus to'sek, sandyq, syrmaq, tekemet, tu'skiiz, kilem, qorjyn ty'raly tu'sinik bery'.
12.Qazaqtyn' ulttyq tag'amdary.
Qazaqtyn' etten,su'tten jasalatyn tag'am tu'rleri, qymyzdyn' tu'rleri, un ja'ne daqyldardan jasalatyn tag'amdar, da'm tu'rleri jaily bilim qalyptastyry'.
14. Qazaqtyn' ydys-aiaq tu'rleri
Ku'ndelikti turmysta qoldanylatyn ydys-aiaq , qymyz ishetin ydystu'rleri ty'raly tu'sinik bery' ja'ne jasaly' joldarymen tanystyry'.
15. Qazaqtyn' ulttyq kiimderi
Erlerdin' bas kiimderi, a'ielderdin' bas kiimderi, erlerdin' syrt kiimderi, a'ielderdin' syrt kiimderi, ko'ilekter ja'ne aiaq kiimder tu'rleri.
16-17. Ulttyq oiyn tu'rleri.
Qazaqtyn' ulttyq oiyndary ja'ne da'stu'rli dene shynyqtyry' tu'rleri. Asyqtyn' tu'rleri ja'ne tu'sy'ine bailanysty atay'lar.
18. Qazaqtyn' an'shylyq o'neri
An' ay'lay' ta'silderi. Qusbegilik o'ner nemese saiatkerlik. Bu'rkit bu'rkitpen an' ay'lay' ta'silderi.Bu'rkittin' jasyna qarai atay'lary,Bu'rkitti baptay'g'a qoldanylatyn qural-jabdyqtary..
19.SHeshendik so'zder
U'sh ju'zdin' ataqty To'le bi, Qazybek bi, A'iteke bileri ja'ne olardyn' sheshendik so'zderi. SHeshendik so'zder taqyrybyna qoiylymdar. Qoiy'.
20 . Bata onyn' tu'rleri
Bata dastarhan basynda, tu'rli jiyn toilarda,adam o'mirinde kezdesetin irili-usaqty qy'anyshtarda, joryqqa attanarda, saparg'a shyg'arda ko'ship qony' kezinde, qonaq bolg'anda, sheshendik pen aqyndyqqa sa't sapar tiley'de bata bery' qazaq halqynyn' salt- da'stu'rinde ejelden kele jatqan ry'hani qazyna, ko'ne da'stu'r.
Bo'zindik qisyny bolady ja'ne aitylatyn orny bar. Qazaqtyn' aq batasy qashan da adamdy adamgershilikke, imandylyqqa, sabyr men parasatqa, aqyl men bilimdarlyqqa, sheshendikke bay'lyg'an.
21-22. Maqal –ma'telder
Otan, ty'g'an jer, atameken, en'bek ty'raly ,erlik, batyrlyq jaiynda,birlik, dostyq,joldastyq ty'raly, ag'aiyn-ty'ystyq, eginshilik jaiynda, o'ner,bili,oqy', g'ylym ty'raly, adamgershilik jaiyndag'y taqyryptarg'a bailanysty ja'ne t. b maqal-ma'telderdi oqy', talday' jasay', jattay' ja'ne jinaqtay'.
23. Jan'yltpashtar
Bul bir jag'y oiyn ty'raly, ekinshiden jas balanyn' tilin jetildiry' u'shin aitylady. Jan'yltpashtyn' sharty bir adam ony aitady da ony tez arada ay'dyrtpai qaitalaidy.
Aita almag'an adam jen'ilgen bolyp eseptelip og'an aiyp tag'ylady.
25. Saz aspaptary
Qazaqtar saz o'nerine sheber, saz aspaptaryna bai halyqtardyn' biri. Sondyqtan da erterekte dombyra alyp, a'n sala bilmegen adamdar qazaqtar arasynda o'te sirek kezdesetin.
Qazaqtyn' saz o'neri a'n, ku'i, jyr, terme ,bi bolg'an. Saz aspaptary oinaly' tu'rlerine qarai mynadai tu'rge bo'lingen:
1. U'rlep oinalatynda.
2. SHertip oinalatyndar
3. Qiiaqpen oinalatyndar
4. Uryp oinalatyndar
5. Silkip oinalatyndar
26. Qazaqtyn' sal-serilik da'stu'rleri
Qazaqtyn' ataqty sal-seriler: Birjan sal, Akan seri, Segiz seri, Jetisy'lyq Da'y'ren sal ja'ne basqa seriler ty'raly mag'lumat bery'.. Olardyn' minip ju'rgen attary ja'ne boiyndag'y o'nerleri jaily aity'.
27. Qolo'ner tu'rleri
Qazaqtyn' qolo'ner ka'sibi.Ag'ashtan jasalatyn buiym tu'rleri, besiktin' tu'rleri, ju'nnen jasalatyn buiymdar, metaldan jasalatyn buiymdar, oiy'-o'rnek tu'rleri ja'ne olardyn' atay'lary.
28. To'rt tu'lik.
Maldardyn' tu'rleri men pirleri, olardyn' o'nimderi, jasyna qarai atay'lary, to'rt tu'lik maldy shaqyry' ja'ne qaiyry' ta'silderi.To'rt tu'likke bailanysty shyg'arylg'an o'len', jyrlardy oqy',jattay'.
29-30Qazaqtyn' baiyrg'y o'lshemderi
Saisaqpen, qolmen, aiaqpen o'lshenetin uzyndyq o'lshemderi.Say'saqpen o'lshenetin syiymdylyq o'lshemderi. Buiymdarg'a bailanysty uzyndyq o'lshemderi. Qashyqtyq,teren'dik,ay'yrlyq,ay'dan,ko'lem o'lshemderi.Astyn' pisy'ine bailanysty y'aqyt o'lshemderi ja'ne azyq-tu'lik mo'lsherine bailanysty o'lshemder.
31. Ay'a raiyn boljay' a'disteri.
Qazaqtar ay'a raiyn keleshekte qandai bolatynyn Aidyn' ty'ysyna qarap boljag'an.Ku'n men aidyn' qulaqtany'y,juldyzdardyn' jymyn'day'y da ay'a raiynyn' o'zgeretinin bildiredi. Sondai-aq ay'a raiyn u'i jany'arlary men tu'z haiy'anattarynyn',qustardyn' qylyg'yna qarap ta anyqtag'an.
32. Batyrlar jyry. Alpamys batyr.
Batyrlyq jyrlardyn' halyq ay'yz a'bebietinin' erteden kele jatqan ko'ne tu'ri ekeni, olarda halyqtyn' Otanyn su'ietin,basqynshy jay'dan elin, jerin qorg'aityn batyrlardy an'sag'an armany aitylatyny, olardyn' tarihy-a'ley'mettik oqig'amen bailanysty ty'yp damyg'any jo'ninde mag'ly'mat bery'
«Alpamys» jyrynyn' mazmunyna qysqasha tu'sinik bery'.U'zindi oqy',negizgi oidy anyqtay'
33. Ertegiler elinde.
Qazaq halqynyn' ertegilerin oqy', mazmunday', keiipkerlerine minezdeme bery' ja'ne oqyg'an ertegilerin sahnalap ko'rsety'.
34 Qorytyndy sabaq.
Jyl boiy istelingen jumystarg'a talday' jasay', qorytyndysyn shyg'ary'

Qoldanylg'an a'debietter:
1.Z.Z. A'semjanova Bastay'ysh synyptarda til sabaqtaryn oqyty'g'a arnalg'an a'distemelik nusqay'. Almaty 2009
2.Jaqypbekuly Ma'ketai «Atamura»Almaty qalasy 20002j
3.S. Hy'atai «Qazag'ymnyn' da'stu'rleri -ai» Mekteptegi synyptan tys jumystar 2010 №11
4.R. Jalg'asbaev «Saltym-asyl qazynam» Mekteptegi synyptan tys jumystar 2010 №10
5.Z.Z. A'semjanova Bastay'ysh synyptardag'y qosymsha sabaqtardyn' u'lgi josparlary. Almaty 2011