Білім берудің негіздері

Білім берудің негіздері
Кушкинбаева Балжан Сейфуллиевна, Шағын жинақты мектеп: қазіргі жағдайы және даму болашағы


Шағын жинақты мектеп: қазіргі жағдайы және даму болашағы

Мақала авторы: Кушкинбаева Балжан Сейфуллиевна
Жұмыс орны: Қаракөл бастауыш жалпы білім беретін мектебі. Қаракөл ауылы
Лауазымы: бастауыш сынып мұғалімі
Жариялану мерзімі: 21.07.2016


Мектеп — әлеуметтік мәселелердің ішіндегі ең өзектісі. Ауыл мектебінің мәселелесі – қазақтың елдігінің мәселесі. Ауыл мектебінде – қазақ ұлтының болашағы, үміт артқан ертеңі, ата-ана, халық арманын арқалаған жас жеткіншек – ұрпағы оқып, тәрбиеленіп, өсіп жатыр.

Қазақтың кемел дарын, таңғажайып, талантты ұлт ұстазы Ахмет Байтұрсынов “Елді түзетуді бала оқыту ісін түзетуден бастау керек” деген.

Бүгін таңда республикадағы ауыл мектебіне тән ерекшелік оның шағын комплектілі болуы. Еліміздегі әлеуметтік-экономикалық жағдай, қала халқының күрт өсуі, миграция, балалардың өмірге келуінің азаюы шағын комплектілі мектептердің санының өсуіне әкелді.

Шағын комплектілі мектеп – қоғамның талаптарына сай, білім алуда оқушылардың сұранысын қанағаттандыруды қамтамасыз ететін, Үкіметіміздің мектеп туралы нормативтік құжаттарымен анықталған қызметін атқаруды жүзеге асыратын жалпы білім беретін мектептің бір типі.

Бұл мектептер шалғайдағы шағын ауылдық жерлерде адамдарды тұрақтандырудың басты кепілі болып табылады. Өйткені отбасының тұрмыс-тіршілігі мен балаларын оқытып тәрбиелеу үшін , мұндай мектептер барынша мүмкіндік жасауға ұмтылады. Осы орайда, қазіргі қиын жағдайларға қарамастан, бұл типтегі мектептерде оқу-тәрбие процесін ұйымдастыруда кейбір қолайлы жағдайлар бар екендігін де естен шығармауымыз керек. Олар:

  • ауыл мектептерінде оқушының жеке басының психологиялық ерекшелігін зерттеп білуге жағдай мол. Әр оқушының үй жағдайы, ата-анасының тәрбие мәселесін қалай шешетіндігін, олардың кәсіби мамандықтарына дейін білуге мүмкіндік бар. Бұл жағдай оқушының дамуына әсер ететін факторларға көңіл аударып жоспарлауға мүмкіндік береді;
  • Оқушының тілек-талабы мен қызығушылығын қанағаттандыруға бағытталған сыныптан тыс жұмыстар және факультативтік сабақтар жүргізуге жағдай туады;
  • Оқу материалын толық меңгеру оқушылар үшін өте күрделі үрдістердің бірі. Білім беру кезінде оқушының жеке басының ерекшеліктерін нақтылы ескере отырып, оқу ісін жақсартуға арналған мүмкіндіктерді пайдалануға болады;
  • Шағын жинақталған мектептерде оқушылардың өз бетімен көбірек жұмыс істеуіне тура келеді. Бұл үрдістің ұтымды жақтарын пайдалана отырып, оқушылардың өздігінен бақылау жұмысын жүргізуге, қорытынды жасай білу дағдыларын байыта түсу мүмкіндіктерін үнемі есте ұстау керек. Үй тапсырмасын оқушының білім дәрежесі мен қабілетін ескере отырып даярландыру қажеттігін де естен шығармаған жөн;
  • Сыныпта оқушылардың аздығы, олардың әрқайсысының оқу материалын, білім сапасын, дағды біліктерін және танымдық белсенділіктерінің деңгейлерін үнемі бақылап отыруға уақыт жеткілікті;
  • Оқушыларды еңбекке баулу, еңбек дағдыларын беру, мамандық алуға үйретуде де шағын ауыл мектептерінің мүмкіндіктері мол. Өйткені олардың ата-аналары ауылдағы мамандық иелері. Ал, оқушылар болса жастайынан еңбекке араласады;
  • Шағын жинақталған ауыл мектептері оқушыларының бойына табиғатты қорғау, оны аялау, эстетикалық талғамын қалыптастыруда қоршаған орта арқылы табиғатқа деген сүйіспеншілігін тәрбиелеуде де мүмкіндіктер бар.

Міне, осындай мүмкіндіктерді ескерсек, шағын комплектілі мектептің жұмысын жетілдіру, ондағы оқу-тәрбие процесінің сапасын арттыру – маңызды әлеуметтік-экономикалық және педагогикалық проблема.

Бүгінгі таңда шағын комплектілі мектеп өзінің атына лайық болып, өзінің әлеуметтік міндетін толық атқаруы үшін, қоғамның оған қоятын әлеуметтік сұранысын ескере отырып, төмендегі міндеттер барлығымыздың алдымызда тұр:

  • оқушылардың білімінің барлық деңгейлері мен сатыларына қол жеткізуге арналған конституциялық құқықтарын қанағаттандыру үшін жағдай жасау;
  • білім беру сапасын арттыру, білім беру қызметтерін таңдауды ұсыну;
  • тәрбие жұмысын жетілдіру, ұлтымыздың мәдени-тарихи, жалпы адамзаттық, әлемдік мәдени мұрамен сабақтастығын сақтай отырып, оқу мен тәрбие процестерінің бірлігін қамтамасыз ету;
  • мемелекеттік тіл – қазақ тілін жан-жақты игеретін оқу, тәрбие мазмұнын қалыптастыру;
  • педагогтің әлеуметтік мәртебесін көтеру;
  • білім беру жүйесін басқаруды жетілдіру;
  • білім беру жүйесінің әлемдік білім кеңістігіне интеграциялануы үшін жағдай жасауды жүзеге асыру.

Халыққа білім беру проблемаларына байланысты шағын кешенді мектептеріндегі оқыту жұмыстарын дұрыс жолға қою, әр уақытта шешімін табуды керек ететін мәселе болып келеді. Себебі, шағын кешенді мектептер көбіне шалғай жатқан ауылдарда орналасқан. Ал, қазіргі күннің талабы – білімді ұрпақ тәрбиелеу.

Ал ауданымызда шағын кешенді мектептердің қызметін жандандыру үшін, оның жұмысын терең ойланып, дұрыс жоспарланып өтілуіне байланысты әдістемелік көмек көрсетіліп отырады. Алайда, шағын кешенді мектептердің әлі де шешілмей жатқан проблемалары жеткілікті.

  • Біріншісі – шағын кешенді мектептерде кадрлардың тұрақталмауы. Оған ең бірінші себеп – жүктеменің жеткіліксіздігі. Маман иесіне алған мамандығы бойынша толық жүктемемен еңбек етуге мүмкіндіктің жоқтығы, бір пәннен ғана емес, бірнеше пәннен сабақ беруге тура келетіндігі. Тәжірибелі, білімді ұстаздар аудан орталығындағы мектептерде қалып, шағын кешенді мектептерге келмейді. Келген күннің өзінде бірер жылдан кейін өз еліне немесе орталыққа кетіп қалады. Әрбір аудан орталықтарында шағын кешенді мектептер қиындығын, олардың жетістіктері мен кемшіліктерін саралап, шығармашылықпен еңбек ететін мұғалімдерге, басшыларға бағыт-бағдар беріп отыратын жетекші маманның болуы да мұндай қиындықтарды жеңілдетуге мүмкіндік береді.
  • Екінші бір қиындық шағын кешенді мектепте мұғалім әр түрлі жастағы оқушыларды оқытатындықтан бірнеше деңгейдегі бағдарламамен жұмыс істеуде. Мысалы, бастауыш сыныптарда 1-сынып пен 3-сынып, 2-сынып пен 4-сынып біріктіріліп оқытылады.Міне, осындай жағдайда мектеп мұғалімдері үлкен қиындықтарға тап болады. Берілген оқу бағдарламасы мен әрбір сыныпты бөлек оқыту мен біріктірілген сыныптарды оқытудың арасындағы қиындықтар қаншама десеңізші? Сондықтан, шағын кешенді мектептерде оқу бағдарламасына өзгерту енгізу қажет сияқты.
  • Үшіншіден, шағын кешенді мектептерде көпшілікке араласпағандықтан оқушылардың мінезі ұяң келеді. Сондықтан мұғалімнің ата-аналармен тәрбие, мәдениет тұрғысында жүргізілетін жұмыстардың ерекшеліктері көп болады.

Шағын кешенді мектеп жұмысын қиындадатын, оқушылардың білім дәрежесін төмендететін бірнеше объективтік ерекшеліктер бар.

  • Бір мезгілде бірнеше сыныппен жұмыс істейтін шағын кешенді мектепке арналған оқыту әдістемесінің жасалмауы.
  • Өздігінен жұмыс істеу әдісінің кең тарамағандығы.
  • Шағын кешенді мектеп мұғалімне арнап, жазылып баспадан шыққан әдістемелік және көрнекілік оқу құралдарының аздығы.
  • Шағын кешенді мектептердің кітапханалық қорының нашарлығы.

ШЖБМ мұғалімдерінің жұмысындағы қиындықтарға қарамастан, республикамыздың мұғалімдері оқушыларды екінші жылға қалдырмай, толық үлгеріммен жұмыс істеп, оқушыларға терең және берік білім беріп, олардың өз бетімен жұмыс істеу дағдыларын қалыптастыруда.
Қазіргі таңда мемлекетімізде ауыл жұртшылығының демографиялық ахуалының өзгеруіне байланысты мектептерде бала саны азайып, шағын жинақты мектептер саны, оның ішінде қосарланған сынып сандары көбеюде. Біздің мектепте де оқушы саны аздығына байланысты, қазіргі таңда бастауыш сынып оқушылары тек қосарланған сыныптарда оқытылады. Шағын жинақталған мектептердегі қосарланған сыныптарда оқушылардың білім сапасын және шығармашылық қабілеттерін арттыру әр ауыл мұғалімінің көкейтесті мәселесі болып табылып отыр. Президентіміз Н. Ә. Назарбаев «Ауыл — бұл халық өмірінің бейнесі, мәдениеті, дәстүрінің, салты мен рухани өмірінің қайнар көзі. Тек қана осы факторлар жиынтығы біздің ауыл мәселелеріне, соның ішінде оның мектебіне өте сергек қарауды талап етеді» деп атап көрсетті. Біздің мектептің алға қойған өзекті мәселесі: «Оқытудың жаңа технологияларын пайдалана отырып, оқушылардың білім сапасын арттыру». Осы мәселе негізінде әдістеме бірлестігі, оның ішінде әр пән мұғалімі өз алдына шешуді қажет ететін өзекті мәселелер қойды.

Шағын жинақты мектептің педагогикалық ерекшеліктерін ескерген мұғалім ғана өзінің шығармашылық жұмысын ұйымдастыра алады. Кез — келген әрекет талдаудан басталады. Шағын жинақты бастауыш мектепте оқушыларды талдауға үйретуде тәсілдер жүйесін мақсатты түрде пайдалана білген жөн. Сабақ — оқытуды ұйымдастырудың негізі. Демек әрбір сабақ — оқу үрдісіндегі шешуші буын, сондықтан ол — оқытуды жетілдіру, қажетті түрлендірулер мен мақсатты нәтижеге жетуді ойластыру. Сонымен бірге жоғары шеберлікті үнемі қажет ететін, дамуды керек ететін, даму үстінде сапалы оқуды іздестіретін үрдіс. Сол үшін бүгін жақсы оқытуымыз керек, ал ертең бүгіннен де жақсы оқуға тиіспіз. Ал, ең бастысы оқушының психологиясына айрықша көңіл бөліп, терең зерттеу жүргізіп, оның барлық тәрбиесін назардан тыс қалдырмаған жөн.

Бүгінгі күні қазақ халқының қайнар көзі ауылда шоғырланған. Ауыл мектептерінің ахуалын көтеріп, жағдай жасау, материалдық базасын нығайту – кезек күттірмейтін көкейтесті мәселе.

Ал жаңа буын оқулығын меңгеріп кету үшін оқулық толық жеткілікті болумен бірге, оқулыққа қоса мұғалімдер әдістемелік оқу құралдармен қамтамасыз етілуі қажет. Бұл мәселеде де ойланатын жағдайлар көп.

Білімді ұстаз – шәкірт бақыты. Білімді шәкірт – елдің бақыты. Олай болса, материалдық база жасап, мұғалімнің сапалық құрамын реттеп, жаңа дүниені жатсынбай сапалы білім, саналы тәрбие беруді ұйымдастыруымыз қажет.

Шағынжинақталған мектептерді дамыту тұжырымдамасының жүзеге асыру шарттары төмендегідей кешенді шараларды бекіту арқылы нақты іске айналды:

шағын жинақталған мектептің нормативті – құқықты базасының сәйкестігін қалыптастыру;

шағын жинақталған мектеп қызметінің қаржылық – экономикалық базасын жетілдіру;

шағын жинақталған мектептерді ақпараттандыру және материалдық-техникалық базасын нығайту;

ұйымдастыру – басқару жүйесін орнықтыру;

оқу – тәрбие процесінің ғылыми – педагогикалық және оқу-әдістемелік тұрғыдан қамтамасыз етілу, шағыг жинақталған мектептің ерекшеліктерін ескере отырып, жаңаша оқу-әдістемелік кешенін жасау;

шағын жинақталған мектептің ерекшеліктеріне сай педагог мамандарды даярлау;

мұғалімдер біліктілігін үздіксіз дамыту мен оларды қайта даярлау;

оқытудың жаңа технологияларын енгізу.

Елде қалыптасқан әлеуметтік-экономикалық жағдай шағын жинақталған мектептердің қызмет ету мүмкіндігіне қауіп туғызып отыр. Әлемдік тәжірибе, мәдени, тарихи жағдай шағын жинақталған мектептерде қазіргі қоғамдық талаптарға сай жаңа парадигманың, білім берудің өзіндік практикасының пайда болуына әкеліп отыр. Бүгінде ол көп қырлы, жылжымалы және көпсатылы жүйе ретінде қарастырылады. Сол себепті облысымыздың әртүрлі аймақтарында тәжірибелі ең жақсы шағын жинақталған мектептер базасында лабораториялар, педагогикалық курстар, шығармашылық шеберханалар құру қажеттілігі туындап отыр.

Қорыта келе, болашақ шағын комплектілі мектептің қабырғасы берік, еңсесі биік болуы – біздің бүгінгі еңбегімізге байланысты. Сонымен, Жұбан ағайымыздың:

Барлық үйдің мектеп неге сұлуы?

Барлығынан неліктен ол жылуы?

Бөбектерді мәпелейді ол неге?               

Қадірлейді халық не үшін бұл үйді? – деп жырлауға лайық шағын комплектілі мектеп тұрғыза алсақ – ұрпақ алдындағы, заман талабына сай міндетімізді атқарамыз.

Пайдалынылған әдебиеттер:

  1. Асқарбаева А., Храпченко Г.М. Шағын комплектілі мектептерде оқытудың мазмұны мен әдістері.-А., 1981
  2. Әлмұхамбетов Б.А. Бастауыш мектеп. №7,2002
  3. Құлмағанбетова Б. Аз комплектілі мектепте сабақ ұйымдастыру (мұғалімге арналған көмекші құрал).-А., “Мектеп”, 1974.
  4. Бастауыш мектепте бірнеше сыныпты бір уақытта оқыту туралы: мақалалар жинағы(редакциясын басқарған Ғ.Бегалиев).- А., 1950ж.

Комментарии