Өнегелі жанұя

Өнегелі жанұя
Қожакелді Алданов, ШАҢЫРАҚТЫҢ ШАТТЫҒЫН ШЫРҚАҒАН ШЫҒАРМА


ШАҢЫРАҚТЫҢ ШАТТЫҒЫН ШЫРҚАҒАН ШЫҒАРМА

Мақала авторы: Қожакелді Алданов
Жұмыс орны: волентор
Лауазымы: педагог - журналист
Жариялану мерзімі: 09.05.2017


«Қазақта «қара шаңырақ» деген өте ертеден келе жатқан сөз бар. Оның негізі әкеден балаға, ұрпақтан ұрпаққа қалып отырған шаңырақ — талай түтін шыға-шыға әбден ысталып, көпті көрген деген ұғымнан шықса керек…»
Халық қаһарманы, елінің ерен ұлдарының бірі, көрнекті жазушы Бауыржан Момышұлы туралы келіні Зейнеп Ахметова жазған «Шуақты күндер» атты естелік-эссені оқи отырып, ғажап ойға талдым. Елімізде жанұя институтына ерекше назар аударылып, ана мен бала денсаулығы басты мәселе болып отырғаны сыр емес. Шығармадағы сюжеттер бүгінгі өмірімізбен тікелей үндеседі. Соны өзге оқырмандармен бөлісу үшін қолыма қалам алдым.
Кітаптың бұлай аталу себебі мынау, батырдың жалғыз ұлы Бақытжанның зайыбы Зейнеп атасының өздерімен бірге тұрғанжылдарда өмір атты университеттің озат түлегінен алған тағлым-тәрбиеден, шаңырақты нұр мен берекеге бөлегенатаның ұлағатынан сол күндер шуақ-шұғылаға толы болғанын еске алады. Меніңше, мұндай кітапты оқыған әрбір жанның жүрегіне жарық енері сөзсіз.
Бүгінгі жаһандану заманында кибернетикалық техника-технологияның дамуы адамдар санасын ақырындап именденіп, жас кезден сіңуі тиіс ұлттық құндылықтарды ығыстырып шығара бастады. Соның салдарынан сақтану үшін осы секілді кітаптарды жастар жағы көбірек оқыса, нұр үстіне нүр болар еді. Кітапта каһарман батыр Бауыржан Момышұлының өмірінен тың деректер, оның адамгершілік болмыс-бітімі, халықшыл тұлғасы жайлы сыр шертіледі. Зейнептің атасының алдындағы келіндік қызыметін мінсіз атқаруыкімдіде болса сүйсіндіреді. Өйткені қанқұйлы соғыс сұрапылының өртінде әбден шыныққан, бірер арнаға салуға көнбейтін адал да қайсар мінезді халық батырының көңілінен шығу екінің бірінің қолынан келетін іс емес. Жай ғана бір мысал. Бірде беделді мекемеге үйде киетін қарапайым киіммен барып қайтады. Қайын атаның бұлай жүруі – келін атаулыға үлкен мін. Сәулетті киімін кигізе алмай берекесі кетіп: «»Неге өйтесіз?» деп сұрағанда, «Шүбереек мені кимейді, мен оны киемін, ал қалай киіну – өз еркім. Жұпыны киім ішінде мені танымағандар танымай-ақ қойсын», — деп жауап қатады.
Үйіне Тимур деген есімді жас жігіт қонаққа келетін болады. Келініне: «Балам, жаңағы телефонда сөйлескен – Кәрім Мыңбаевтың ұлы. Сен оны білуші ме едің?» — деп сұрайды. Білмейтінін айтады келіні. Сонда ашуланып, «Кәрім Мыңбаев – биология саласында қазақтан тұңғыш шыққан үлкен ғалым. Мектепте, университетте не оқыдың?» — деп ұрсады. Кешірімді жері бар екен ғой, деген оймен «Ата мен биолог емес, филологпын ғой», — деп ақтала бастағанда, қазағы үшін қабырғасы қайысқан азаматты танымағанға ызаланып: «Сен наданологсың!» — деп зірк еткізеді.
Адалдықпен татулықты ту еткен қаламгер баласы Бақытжанның қаламынан туған әрбір дүниені еш рецензияға қарамай барынша ыждағаттылықпен оқиды. Оқығанда қолына қалам алып, беттеріне түрлі белгілер қойып, айғыздапта тастайды. Сонсоң үйде қып-қызыл дискуссия басталады. Бірақ сырттағы біреу «?алаңыздың шығармасын оқыдық, сіз қалай қарайсыз?» — десе, «Мен Бақытжанды оқымаймын, не жазатынынан хабарым жоқ», — деп бұрылып кете барады. Сондайдың біріне куә болған келіні ызаланады. Бірақ әңгімеге араласуға келіндік жолынан аса алмай, үлкен психолог атасының мұнын мәнісін кейін түсіндіріп беретінінен үміттенеді. Үйге келген соң әңгіме үстінде Бақытжанға:
— Оқу мен оқып шығу – екі түрлі зат. Оқу – еңбек. Мен Абайды, Әуезовты немесе Толстой мен Тагорды оқығанда өзімде жоқты табамын. Жаным жадырап, рухани өсемін, биіктеймін. Мен олардан алғанымды өмірімнің талай бұрылыс кезеңдерінде жараттым. Ал сенде мен алатын ештеңе жоқ. Сенің айтатының екіде екі – төрт. Оқымадым деген осы, — дейді. Сонда баласы былай дейді:
— Оһо, қалай бұрып жіберді! Одан да өзіңнің көзіңше мені жақсы деп те, жаман деп те сөйлегенді ұнатпаймын демейсің бе?
— Ол да жоқ емес. Қанша айтқанмен, сен менің баламсың. Елдің көзінше жеріне жеткізе әділ бола алмауым мүмкін. Содан кейін кімнің қандай оймен айтып тұрғанын да білмеймін. Жақсы десем, баласы болған соң мақтады дер, жаман десем, әкесіне де жазғаны ұнамайды екен дер. Сондықтан жат көзге «оқымағаным» дұрыс.
Келін болып, базардан атасына жаңа қымыз әкелу үлкен абырой. Бірақ қанғыған сөзден басқаның бәрі қымбат базардан қымызды үнемі ділгірліксіз әкеле берудің сәті түсе бермейді. Ел ерді сыйлайды емеспе, қымыз сатушы бір әйел Зейнептен Бауыржан Момышұлының келіні екенін білген соң, ендігіде бірінші кезекте оған қымыз беруге келіседі. Оны сөз арасында айтып қойған келініне ызаланып, қымыз ішіп отырған кесесін быт-шыт етеді де , кете барады.
Дәл осы эпизоттарды оқыған адам егер Момышұлының кім екендігінен хабары болмаса, сырттай өте өрескіл мінезді адам шығар деп ойлауы мүмкін. Жоқ, олай емес. Қанқұйлы соғыстың сұрапылында неше жыл жүріп, көрмегенді көргенімен, оның адамилық қасиеттері бұрынғысынан да молая түскен. Оның бұл мінезі «балам менсіз аяққа тұруды үйренсе екен, атақ пен даңқты пайдаланып күн көруге жарамайды, адамның адамдығы киімінде емес, адалдығында, әдебиет – ардың ісі» деген философиядан туады. Бейбітшілікті бағалайдың не екенін аса тереңнен түсінетін, жан дүниесімен сезінетін дара тұлға алдамшы өмірдің күнкілдерінен әрқашанда ұстем тұрады. Ал, сондай дауыл мінезді атаның жағыдайынжасап, үнемі көңілінен шыға білу, тіпті, спорттың құрама командасының қолынан келетін іс емес. Бірақ атаға қызымет етудіасқан абырой санап, ұлтқа қызмет ету деп түсінген Зейнеп оның үддесінен шығады – шын мәнінде «бірінші нөмірлі әрі еңбегі сіңген» келінге айналады. Оның тұлғасы – әлемдегі күллі келін атаулыға үлгі. Кітаптың соңғы жолдарынан келтірмек болған мына үзінді пікірімді дәлелдеп қана қоймай, сонымен қатар көпке көрнекілік боларына да сенімдімін:
«Алдағы өмірдің қалай боларын уақыт көрсетер, ал осы күнге дейінгі өмірімнің ішіндегі ең мәнді, мазұмынды болған кезеңі – атамның алдындағы аз жылға титімдей еңбегім еді. Бір күнгідей болмады, аққан жұлдыздай жарқ етіп, қас қағым мерзімде өте шықты. Сіңірер еңбегім, төгер терім көп еді, келіндік міндетім де мол еді. Бірақ менің қолыма қарап тұрған дүние шамалы екен. Жаратылыстың жаңылмас заңдылығы өз дегенін жасап, жүрегіміз қарс айырылып, атасыз қалдық. Алайда мен атамның келінімін. Ендігі жерде атамның атын, рухын қастерлеп өтем, немересін адал азамат етіп өсіруге өмірімді арнаймын. Қасиетті халқымның, туған елімнің аяулы қарттарының алдында басымды иіп, келіндік борышымды жалғастыра беремін».

Қожакелді Алданов,
Павлодар

Комментарии