Адам және қоғам

Адам және қоғам
Төкенова Диана, Сыр толғау


Сыр толғау

Мақала авторы: Төкенова Диана
Жұмыс орны: КММ «№47 ЖАЛПЫ ОРТА БІЛІМ БЕРЕТІН МЕКТЕП»
Лауазымы: Мұғалім
Жариялану мерзімі: 17.03.2016


Үлкеннің ақылын тыңдау, сөзге тоқтау,үлкен-

                                     кішіні сыйлау –инабаттылықтың белгісі.

Ғ.Мұстафин

   Қазақ халқы «тәрбие басы – тал бесіктен» деп, сірә, тегін айтпаса керек. Шынтуайтқа келгенде, «Ел болам десең, бесігіңді түзе» деген аталы сөздердің барлығы да әдептіліктің мектебі – жанұядан басталатынын аңғартқандай емес пе?!

   Ал осы жанұяның тірегі, ұйытқысы – АНА. Ол– тіршіліктің қайнар көзі, махаббаттың шуақ күні, мейірімнің кәусар бұлағы. Алла жаратқаннан бергі әйелдің міндеті – ұрпақ өсіру. Адамның артында қалатын ізі – ұрпақты тәрбиелеу ісі, ең алдымен, анаға келіп тіреледі. Жер бетіндегі өмірдің сәні мен мәні ана мен бала болса, осы ана мен балаға ыстық ықылас, мейірім беріп, асқар таудай пана болатын– әке.Тәлім-тәрбиеге келгенде, әкенің қолында болат қашау, шешенің қолында күміс жонғыш болуы керек тәрізді.

   Шырылдаған сәби күнінен бастап, тіпті құрсақтан тәрбиелеу, оны «АДАМ» ету – үлкен жауапкершілікті, міндетті, борышты іс. Бұл ой маған келесі бір ой салады. «Мен өз анам берген тәрбиеден нәтиже шығара алдым ба, маған анам қандай тәлім-тәрбие берді?» — деген сұрақ жүрегімде ұялады.

   …Мен осы жасқа дейін, анам мен әкем, ұстаздарым, қоғамым берген адамдық қасиеттерді әлі де толықтыра түсудемін. Өйткені адамдық қасиет жылдан-жылға өскен сайын қосыла беретін көрінеді, жеті жасқа дейін анам тәрбиесінің шырынын ішсем, мектеп қабырғасына жүргенде ұстаз тәрбиесінің де шырынын таттым. Танымыма қызығушылық қосылып, жақсы менен жаманды ажыратып, өрлей бастадым. Бұл өрлеуіме қазағымның халықтық тәрбиесі, әдет-ғұрпы, салт дәстүрі, ырым-тыйымы да септігін тигізді. Қазақ тәлім-тәрбиесі тұнып тұрған философия ғой. Саналы адамды ір ырым-тыйымы-ақ ойланта, тәрбиелей алады. Сан ғасырлардан жалғасып келе жатқан бұл дәстүр өз құнын ешқашан да жоймақ емес. Мені алғашқы күннен-ақ халық тәлімімен тәрбиелей бастаған, әрине, анам болды.

   …Әлі есімде, бірде Асхат деген досым көрші үйдің тауығын таспен атып, аяғын сындырып тастағанда, үй иесінің Асхатқа айтқан «көргенсіз» деген сөзін естіп едім. Үйге келіп анамнан бұл сөздің мағынасын сұрап едім, анам:

— Балам, қазақта «көргенсіз» деген сөзден ауыр сөз жоқ. Ол сөз Асхаттан бұрын, оның әке-шешесіне түскен сөз болды. «Көргенсіз» деген тәрбие көрмеген, әке-шешесі ештеңені  үйретпей өсірген деген мағынада айтылады – дегенде, мен Асхаттың ата-анасын аяп кеттім де, анама: «Анашым, мен сіздерге бұл сөзді ешуақытта естіртпеймін, рас айтамын»,- дедім. Анам күлімсіреп: «Жарқыным, ақылыңнан айналдым»,- деп мені бауырына алып, құшағына қысты да, бір үлкен ой әлеміне кіріп, ұзақ ойланып кетті…

   Қазір ойлап қарасам, сол кездегі анамның әрбір айтқан сөздері асыл сөздер, алтын ойлар екен. Сондағы айтқандарынан есімде қалғаны мынау еді:

— Балам, қазақ – сөзге аса мән беретін халық. Сөйлемек бұрын, әркез ойыңды таразылап ал. Айтылған сөз – атылған оқ. Бір ауыз сөз адамды күлдіре де, жылата да, өлтіре де, тіпті десең тірілте де алады. Қасарысып, беттен алған, ата-анасын сыйламағандардан аулақ бол! Қазақ «Әке тұрып, ұл сөйлегеннен без, шеше тұрып, қыз сөйлегеннен без» деп тегін айтпаған. Олар өз туған ата-анасын сыйламағанда, өзгені не қылсын?!

   Білмей сөйлеме, білгеніңді жасырма, әділ бол. Өлсең де жауыңа сырыңды берме. Ер балаға қайсарлық, ерлік, өрлік жарасады. Үлкендердің айтқанын тыңда, олар-көнекөз, көпті көргендер, өмірден сабақ алғандар. Өмірдің ащы-тұщысын татқандар. Олардың алдынан кесе көлденең өтпе. Бұл айтылғандарға тереңінен көңіл аудар. Кейбіреулер ұсақ-түйек дүние санайды, біле білсең, бұдан ірісі жоқ.

   Жат жерде жүргенде қазақ халқының баласы екеніңді көрсет. Жаман болып танылуға бір-ақ минут жетеді, жақсы болып танылуға бірнеше жылдар кетеді. Осыны жадыңа тұт, есіңе сақта, ботам! – деген еді…

   Анашым, сенің бұл асыл сөздерің – менің бүкіл қан-тамырыма жайылып, миыма сіңіп кеткен сөздер.Мен ана ақылын тыңдап өскендердің тәрбиесі ерекше болады деп ойлаймын. Қай ана өз баласын жақсылардың қатарынан көргісі келмейді дейсіз?!

   Мен өз басым анамнан қабылдаған тәрбиенің арқасында қазір өз сыныбымда құрметті, үлгілі, озат оқушылар санатындамын. Өтірік сөзге, өсекке, екіжүзділікке, ұятсыздыққа мені қас қылып тәрбиелеп өсірген ата-анама мен өмір бақи қарыздармын. Мен өз анаммен, әкеммен мақтанамын. Анам менің күннің шуағынан мейірім жинаған, сенің кең жүрегіңнен айналдым! Әкем менің, сабырлы мінезімен тәрбиелеген мені!

   Мен өз балаларын далаға теуіп, оларды әлпештеудің орнына сыртқа лақтырған ата-аналар үшін күйінемін. Аналық құқығынан айырылып, азып-тозып өз қасиеттерін жоғалтқан сорлы аналарға мен аяушылық білдіремін. Олардың рухани әлсіздіктеріне күйіп-жанамын.

   «Жаманнан жақсы туады,

   Адам айтса нанғысыз.

   Жақсыдан жаман туады,

   Бір аяқ асқа алғысыз»,-деп Шал ақын жырлағандай, тәрбиелі отбасынан шыққан тәрбиесіз балалар туралы не демекпіз? Тәрбиелілік олардың арғы тегінде бар, тәрбиелілік олардың әке-шешелерінде бар, тәрбиесіз болуы – қоғамнан ба сонда?!…

   Нәзік жанды аналар, сендердің қолдарыңда бүкіл қоғам тәрбиесі. Сендер берген тәрбиені өз ұрпағымызға жеткізу – біздің қолымызда. Ендеше, мен өз замандастарыма айтқым келеді: -Біз, ұрпақ жалғасы, саналы, тәрбиелі, мәдениетті ұрпақты сақтауымыз керек; рухы биік қазақ елін әлемге танытайық. Ол үшін өзімізді – өзіміз сыйлайық. «Болар елдің баласы- бірін-бірі батырым дейді, жат жадынан түңілсін» дейді ғой. Ата-ана берген тәрбиені молынан сіңіріп, қазақ елінің көркеюіне ат салысып, рухын асқақтатайық. Осы болсын-біздің жанұя тәрбиесінен өркендегеніміздің көрінісі. Осы болсын- біздің анамыздың  «Адам бол!» деген  тілегін орындағанымыз.

Комментарии