Bilim bery'din' negizderi
Alimova Akgy'l Ediresovna, Ta'jiribedegi refleksiia boiynsha ka'sibi damy' bag'darlamasy ky'rsynan esep

Ta'jiribedegi refleksiia boiynsha ka'sibi damy' bag'darlamasy ky'rsynan esep

Maqala avtory: Alimova Akgy'l Ediresovna
Jumys orny: MM"Miсhy'rin orta mektebi"
Lay'azymy: Matematika pa'ninin' mug'alimi
Portalg'a jariialany' merzimi: 12.11.2017


«Qazaqstan respy'blikasynda orta bilim bery' mazmunyn jan'arty' aiasynda mug'alimderdin' oqyty' ta'jiribesin jetildiry' qajettiliginin' man'yzy arta tu'sy'de. Osyg'an orai mug'alimderdin' ta'jiribesin arttyry' ja'ne qolday' ko'rsety' maqsatynda qazaqstan respy'blikasy pedagog qyzmetkerlerinin' biliktiligin arttyry'dyn' den'geili bag'darlamalary boiynsha biliktiligin arttyrg'an mug'alimderdin' (budan a'ri – mektep trenerleri) a'ley'etin paidalany' qarastyrylg'an. Osy maqsatta «Pedagogikalyq sheberlik ortalyg'y» jekemenshik mekemesi «Ta'jiribedegi refleksiia» jalpy bilim beretin mektepterdegi pedagogika kadrlarynyn' ka'sibi damy' bag'darlamasyn (budan a'ri – Bag'darlama) a'zirledi».
Mine,osy bag'darlama negizinde mektep treneri retinde mektep mug'alimderi o'z ky'rstaryn bastap ketti. Ky'rstyn' mug'alimder u'shin tiimdiligi zor. Birinshiden, jan'a bag'yttag'y bag'darlama ideialarymen jan jaqty tanysa alady, ekinshiden, ky'rs mektepte o'tkiziletindikten, basqa jaqqa baryp izdey'din' qajeti joq. Sondyqtan mug'alim u'shin y'aqytty uty' jag'ynan o'te tiimdi. Ky'rstyn' o'z da'rejesinde o'ty'i u'shin mektep basshylyg'y tarapynan qolday' ko'rsetilip, jag'dai jasalynyp otyr. Tyn'day'shylar a'rtu'rli pa'nnin' mug'alimderi bolg'andyqtan, negizgi maqsat mug'alimderdi jan'a a'dis-ta'sildermen tanystyry', ta'jiribede qoldany'g'a u'irety'.
Bag'darlamanyn' maqsaty: Pedagogika kadrlaryna oqy'shylardyn' shyg'armashylyq, zerttey', syn turg'ysynan oilay', logikalyq oilay' ja'ne problemalardy sheshy' dag'dylaryn damyty'g'a ko'mektesetin pedagogikalyq a'dis-ta'silderdi men'gerty'.
Bag'darlamanyn' mindetteri:
1)Mug'alimderdin' boiynda to'mendegidei dag'dylardyn' qalyptasy'yn qamtamasyz ety':
• oqyty' u'derisin josparlay';
• oqy'shylardy oqy' u'derisine tarty';
• AKT quraldaryn tiimdi qoldany';
• oqy'shylardyn' syn turg'ysynan oilay' dag'dylaryn damyty';
• oqy'shylardy tiimdi tu'rde ju'ieli bag'alay';
• o'zinin' oqyty' u'derisi ty'raly refleksiia;
2)mug'alimderdi u'zdiksiz ka'sibi damy'g'a daiynday'.
Osy maqsat pen mindetti aldyg'a qoia otyryp, ky'rs o'zinin' qyzyqty da qiyn jumysy arqyly mu'g'alimderdin' ju'regine jol taba bildi.
Bekitilgen josparg'a sa'ikes tyn'day'shylar jan'a a'dis-ta'silderdi men'gere otyryp, oqy'shylardy shynaiy o'mirge daiynday'dyn' man'yzdylyg'yna ma'n bere bastady. O'zderi barlyq jumystardy o'z qoldarymen istep, oqy'shynyn' ornyna o'zderin qoidy. Sabaq u'stinde syrttag'y adamdardan interviy' alyp, kinometofora a'disin qoldany' arqyly film daiyndady. Al bul mug'alimder u'shin qyzyqty a'ri tyn' du'nie boldy. Sondai-aq , ku'ndelikti topqa bo'ly'din' ereksheligi, a'rtu'rliligi, sergity' miny'tynyn' o'zinin' ouy'shy u'shin man'yzdylyg'y, o'z jay'abyn o'zi bag'alai aly'y , toptyq jumys, jumystardyn' эstetikalyq turg'ydada o'zindn'k erekshe boly'yna ma'n berily'i, keri bailanystyn' tiimdiligi ky'rstag'y a'r sessiianyn' ereksheleny'ine u'les qosty. A'riptesterim tarapynan
« bir ku'n sabaqtan qalsaq, talai du'nieden qur qalady ekenbiz» dey'i osy ky'rsqa berilgen bag'a dep tu'sinemin. Men a'r mug'alimnin' mu'mkindikterin, qabilettiligin ja'ne o'zin-o'zi iske asyry'yn damyty' maqsatynda birinshi betpe-bet kezen'inin' 3 apta 3 ku'ni «Ta'jiribeni tu'rlendiry'. Qy'atty pedagogikalyq quraldar: talantty ja'ne daryndy balalardy oqyty'» taqyrybyn o'ttim. Sabaqtyn' maqsaty men odan ku'tiletin na'tijeleri SMART abbreviaty'rasyna sa'ikes, Bly'm taksonomiiasyna su'ienip, jen'ilden ku'rdelige qarai ju'ielenip quryldy ja'ne maqsatty ju'zege asyrg'anda na'tijeni ko'ry'ge bolady. Maqsaty: Mug'alimderge synyptag'y barlyq oqy'shylardyn' oqy' qajettilikterin anyqtay'da ko'mek ko'rsety', talantty ja'ne daryndy oqy'shylarg'a arnalg'an zerttey' na'tijelerin nazarg'a aly', tu'sinikterin anyqtay'dy oilastyry', inkliy'zivtik ta'jiribege su'ienetin ta'silder usyny', oqy' bag'darlamasy men oqy' strategiialaryn «teren'dety'»
ty'raly ideialar engizy'. Talanttylar ja'ne daryndylarmen jumys bastaldy.
Osydan ku'tiletin na'tije: Qabilettiligi a'rtu'rli oqy'shylar birlesken tapsyrmalarda qoldanatyn a'rtu'rli dag'dylardy aiyryp tanyp, ko'mektesy'ge jety' u'shin daryndylyqty anyqtay' ta'silderine ko'shtim.
Ay'ditoriiada jag'ymdy psihologiialyq ahy'al ornaty' ja'ne mug'alimder bir-birine sa'ttilik tilep, qoian-qoltyq aralasyp, sabaqqa belsene qatysy'yn qamty' maqsatynda «Sa'ttilik» treningin ju'rgizdim. Sabaqtyn' taqyrybyn ashy' maqsatynda mug'alimderdin' qajettilikterine ja'ne mu'ddelerine ju'giny' arqyly g'ana qyzyg'y'shylyg'yn oiaty'g'a bolatynyn eskerip, oilandyry'dy, y'a'j ty'dyry'dy ko'zdep, AKT-y paidalanyp, «Odarennye deti» beineu'zigin ko'rsettim. Osy beineu'zik mug'alimderge oi saldy ma? Beineu'zikten alg'an aqparattar mug'alimderdin' talantty ja'ne daryndy balalardy oqyty'dag'y ko'zqarastaryn jaqsy jag'yna, damy'yna qarai o'zgertti ma? dep bul beineu'zikti tan'day' kezinde o'te ko'p oilandym. Mug'alimnin' oqyp u'ireny'ge degen ynta-yqylasy, nieti men zay'qy bolmasa, oqy' na'tijesinin' mardymdy boly'y ekitalai. Frantsy'z jazy'shysy Anatol Frans kezinde «tamaq tek zor ta'betpen ishkende g'ana sin'edi» degen eken. Y'a'j ty'dyry' nemese qyzyg'y'shylyqty oiaty' ty'ra osy bilimge, u'ireny'ge, bily'ge degen «ta'bet». (Oqyty'dag'y interbelsendi a'dis-ta'silder, A.Q.A'limov, 57 bet). O'zinin' ka'sibi turg'ydan damyp, ta'jiribesin jetildirip otyry'dy ko'zdeitin mug'alimge bul beineu'zik qyzyqtyryp ja'ne oi saldy dep oilaimyn. Mundai oi tu'iy'degi sebebim, o'z qurdastarymen salystyrg'anda damy'y, tapsyrmalardy orynday'y jog'aryraq den'geidegi mug'alimderge sonda, sabaq beretin mug'alimnin' den'geii qandai boly'y kerek? degen so'zderdi aityp, o'zderinin' bul turg'yda qai den'geide ekendikterin saralap, oilanyp qaldy. Bul beineu'zikti durys tan'dag'anyma qy'anyp qaldym, o'itkeni mug'alimder u'irenshikti emes na'rsege kezikkende u'ireny'ge yntaly bolatyndyg'yn baiqadym. Sabaqtyn' taqyrybyn birden ashyp aitty.
«By'merang» ta'sili arqyly suraqtar qurastyryp, o'zderi osy ta'sildin' erejesine sa'ikes jay'ap berdi. Syni turg'ydan oilanyp, qurastyrylg'an suraqtar…
Daryndy balalar degenimiz kimder? degen suraqtar to'n'ireginde qyzyqty pikirtalas o'rbip, ortaq kelisimge kelip, daryndy oqy'shy degenimiz — birneshe qabilettilikteri jog'ary den'geide damyg'an oqy'shylar dep top bolyp anyqtady. O'z aitqan oilaryn Mug'alimderge arnalg'an Nusqay'lyqtyn' 73 betinen tay'yp oqyp berip, jan'a dag'dylaryn damytty. Talantty balalar degenimiz kimder? surag'yn qoig'anda, mug'alimderden neni estigim keledi? dep oilandym, o'itkeni bul damyty'g'a yntalandyratyn ja'ne oilandyratyn suraq boly'y kerek. Bul suraqty bolashaqta talantty balalardyn' qandai erekshelikteri bar? dep mu'mkin o'zgerty'in suraimyn. «Anag'urlym jog'ary na'tijelerge qol jetkize aly'y u'shin orta by'yn den'geiinde qandai ta'sildi qoldanady? curaq oi salyp, talantty ja'ne daryndy balalardy oqyty'da o'zinin' jumys ta'jiribesine basqa ko'zqaras qyrynan qarag'anda g'ana shyn ma'ninde onyn' jaqsy nemese nashar ekenin baiqai aldy. Bul qundy pikirler meni qy'antty o'itkeni, mug'alimderdin' buryng'y ta'jiribeleri ko'mektesti dep oiladym. Suraqtarg'a jay'ap bere otyryp, taqyryptyn' qai bag'ytta o'rbitinin tu'singen olar keibir nazardan tys qalg'an ma'selelerdi an'g'aryp, bul iske basqa turg'ydan qaray' qajet eken degen qorytyndyg'a keldi. Mug'alimder men bu'gin daryndy oqy'shynyn' ro'linde bolyp, taqyrypty taldasam erten' sabag'ymda qajet, o'z qajettilikterimdi qanag'attandyratyn bilim alamyn dep qyzyg'y'shylyq tanytty. Men qandai oi tu'idim? Tu'iindi ideialar jay'apkershiligimdi eki ese arttyryp, ju'rekten shyqqan so'zder mag'an tu'rtki boldy. Men osy taqyryptyn' mug'alimder u'shin o'zekti ekenin, jay'apkershilikpen, belsendi jumys istey' qajettiligin sezindim. Bul taqyryp boiynsha men ne bilemin? Ne bilgim keledi? Bul bilim mag'an qalaisha qajet bolady? degen suraqtarg'a jay'ap izdep, keri bailanys jasay'dy ko'zdedim.
Talantty ja'ne daryndy oqy'shylar ty'raly Kembridj bag'darlamasynyn' tu'iindi ideiasyn N.Teplov «Qabilettilik siiaqty daryndylyq ta ty'a bitpeidi, ol damy'da o'mir su'redi» dese, al qazaq g'ulamasy M.A'limbaev o'zinin' oi-tolg'amynda «Talant tabig'attan, talap o'zin'nen»,- dep sa'ikesinshe tu'iindeidi. (Coogle Chrome bray'zeri, sabaktar.kz, respy'blikalyq a'distemelik saitynan alyndy). Daryndy oqy'shylar ta'kappar, o'z qabiletterin maqtan tutady ja'ne olar basqa oqy'shylardy mensinbeidi dep syni turg'ydan oilanatyn oi aitty. Daryndy oqy'shylardyn' basqa oqy'shylardy mensinbey' sebebin da'leldey' maqsatynda daryndy oqy'shylar o'zi siiaqty daryndylarmen birge oqysa, o'zin basqalarmen salystyryp bag'alanady da ol o'zgeredi dep oidy o'rbitti. Daryndy oqy'shylar qabiletterinin' den'geileri birdei oqy'shylarmen jumys istese on' na'tijege iag'ni, «tan' qalarlyq jetildiry'ge» alyp keledi dedi. Al jai mektepte olarg'a erekshe ko'n'il ay'dary' kerektigin moiyndady. Sonda ne istey'imiz kerek? degen problemalyq, syni turg'ydan oilandyratyn suraq ty'yndady. Olarg'a man'yzdy tapsyrmalar bery' kerek ja'ne olardyn' daryndylyg'yn damyty' u'shin qolday' ko'rsetip, oilany'laryna ma'jbu'r etetin tapsyrmalar bery' kerek degen pikirtalas barysynda tamasha tujyrymdar aityldy.
Mug'alim oqy'shynyn' talantty nemese daryndy ekenin qalai anyqtaidy? Daryndylyqty anyqtay' mektepte jii kezdesetin ma'selelerdin' biri. Daryndylyqty anyqtay' u'shin «Klaster» ta'silin paidalandym. Bul ta'sildi paidalany'dag'y sebebim, o'zderinin' mekteptegi baiqag'andary men Kembridj bag'darlamasynyn' tu'iindi ideiasyn qosyp, daryndylyq den'geii men da'rejesin anyqtay' ty'raly qarastyry' edi. Daryndylyqty anyqtay'g'a bailanysty ku'rdeli ma'seleler ko'ptegen suraqtardy ty'yndatty. Solardyn' biri daryndylyqty salystyrmaly tu'sinik retinde qarastyry'y boldy. Mug'alimder ko'shbasshylyq tanytatyn oqy'shyny daryndy oqy'shyg'a jatqyzatyny, genetikalyq faktorlarg'a bailanystylyg'yn aitty. Daryndy oqy'shylardyn' jetistikterin anyqtaityn testilerge su'iengennen go'ri o'z ara aralasyp, mu'mkindikteri a'rtu'rli oqy'shylardy baqylay' sekildi a'disterdi qoldany' tiimdi ekendigi taldanyp, aityldy. «Klaster» ta'silin paidalana otyryp, o'zderinin' mekteptegi baqylay'lary men Nusqay'lyqtag'y teoriialardy salystyryp taldai otyryp, daryndy oqy'shylardyn' erekshelikterin jiti qarap qorytyndylady. «Klaster» ta'sili o'z ideialary men aqparattardyn' arasyndag'y bailanystardy aiqynday'da osy tapsyrmany orynday'g'a arnalg'an o'te tiimdi ta'sil ekendigin baiqadym. Mug'alimder topta osy ta'silmen taldai otyryp, daryndylyqty anyqtay'dyn' joldaryn izdep tapty.
Topta on bir bastay'ysh mug'alimderinin' qajetin qanag'attandyry' maqsatynda talantty ja'ne daryndy bastay'ysh synyp oqy'shylaryna arnalg'an tapsyrmany daiyndap u'ireny'i qajet degen oimen «U'sh torai» slaidyn ko'rsettim. Maqsatym: Mug'alimderdi sonyn' ishinde a'sirese, bastay'ysh synyptyn' mug'alimderin inkliy'zivtik qag'idat negizinde talantty ja'ne daryndy ay'dial, vizy'al, kinestetik oqy'shylardy anyqtap osyny eskerip tanystyrylymdy jasap, taldap, problemasyn sheshy'ge dag'dylandyry', tabys kriteriii arqyly bag'alay' boldy. Mug'alimderdin' AKT-y paidalanyp, izdeny' sa'tinen ko'rinis.
Oqy'shylardyn' erekshelikteri ay'diolar aqparatty esty' mu'shesi arqyly qabyldaitynyn, vizy'aldar ainalasynda ju'zege asyp jatqan qubylystarg'a teren' u'n'ilip, aqparatty ko'zderi arqyly qabyldasa, al kinestetikter qorshag'an ortany erekshe sezinip, aqparatty qimyl-qozg'alys arqyly, al qoiylg'an suraqqa qysqa da, nusqa jay'ap beretinin eskerse bilim sapasynyn' artatyn tu'sindi. U'idin' sy'retin kirpishten salyng'anyn vizy'aldar, al qasqyrdyn' qy'lyg'yna qarsy toraidyn' a'reketine kinestetikterdin' erekshe ma'n beretinin teren' tu'sinip, daryndylarg'a tapsyrma daiyndap ja'ne olardy ajyratyp, na'tijege jetti.
Talantty ja'ne daryndy balarmen jumysta mug'alimderdin' ta'jiribe ju'zinde bilim aly'yn jetildiry'degi maqsatym, biologiia pa'ninen u'lgi retinde ken'eitilgen tapsyrma qurastyryp, ary qarai o'z betterinshe talday' jasaty' boldy. Onda tu'imedaq gu'linin' o'mirdegi alatyn ornyn tolyq anyqtay' qajet boldy. Mug'alimder pa'n boiynsha topqa bo'linip, teoriialarg'a su'ienip, ta'jiribe ju'zinde o'z betterinshe ku'rdelendirilgen, ken'eitilgen tapsyrmalardy daiyndady. Munda tu'imedaq gu'linin' emdik qasietin taldap, ol qasieti barlyq adamdarg'a paidaly ma? degen problemalyq suraqtardy taldady. Sodan keiin pa'n boiynsha a'r top internet materialdaryn paidalanyp, kreativti ideialary bar posterlerdi jasady. Mug'alimder problema ty'yndatyp til mamandary «2000 ten'ge kimge buiyrady?», fizikter da'leldey' u'lgisin ko'rsetetin «Oilay' jyldamdyg'y», geografiia pa'ni boiynsha «SHyg'armashylyq oilay'» qiyndyq den'geii jog'ary suraqtar siiaqty a'rtu'rli tapsyrmalar daiyndady. Posterdi qorg'ag'anda, ideialaryn qoryty'g'a kelgende mug'alimderdin' erekshelikteri, beiimdilikteri a'r tu'rli bolg'anyn baiqadym. Mug'alimder ku'rdelendirilgen tapsyrmalardy daiyndag'anda oqy'shylardyn' jas erekshelikterine de ma'n berdi iag'ni, o'zinin' is-ta'jiribesinen da'leldemeler keltirdi. Mundag'y maqsatym, problema sheshkende buryng'y bilimde bilmeitindi anyqtay' u'shin ku'rdelendirilgen tapsyrmalardy daiynday'g'a dag'dylandyry' edi. Mug'alimder osy tapsyrmalardy o'z posterlerin qorg'ap, oryndai otyryp, u'nemi o'z-o'zderin jetildirip otyrdy. «Eresek balalar zeiinderin tiimdirek shog'yrlandyra alg'an. Bul zerttey' bizdin' selektivti zeiinimizge eske saqtay'dyn' belsendi sipaty aitarlyqtai a'ser etetindigin anyqtady. Osyndai oqyty' na'tijesindegi qorytyndy-tapsyrmalardy balalar u'shin tartymdy, qyzyqty ja'ne olarg'a sa'ikes keletindei etip jasay' man'yzdy» (Mug'alimderge arnalg'an Nusqay'lyq, 78 bet).
Mug'alimderge a'r sessiiada qolday' ko'rsetip, qajetti bilimdi alg'annan keiin keri bailanys ju'rgizip, formativti bag'alay'dy ju'zege asyrdym. «Basbarmaqpen» bag'alag'an kezde tapsyrmanyn' sapaly jerin ajyratyp aitty. Baiqag'anym, kemshiligin tay'yp, ony sapaly jaqsarty'dyn' joldaryn aity' qiyng'a soqty. Osy jumystyn' qai jerine o'z u'lesin'izdi qosar edin'iz degende baryp, mug'alimder o'zinin' tu'siniginen ty'yndag'an jan'a ko'zqarastaryn aitty. Jaqsarty'dyn' joldaryn aity' u'shin, bolashaqta syni oilandyratyn ay'yzsha disky'ssiialar uiymdastyramyn. Mysaly, bastay'ysh synyp mug'alimderi «Ara men shybyn» degen tapsyrmany tu'sindirip jatqanda, shybyn ara siiaqty en'bekqor boly'y u'shin qalai o'zgery'i, ne istey'i kerek? dep problemalyq suraqty qoiyp, pikirtalas uiymdastyramyn dedi. Biz olardyn' oilay'laryna jeteley' u'shin qoldan kelgennin' barlyg'yn jasay'ymyz kerek. Bul aitylg'an so'z ko'ptegen mug'alimderge tyn' oi saldy. Formativti bag'alay'da en' tiimdi ta'silderdin' biri — tabys kriteriiin mug'alimdermen birigip qury'. Jaqynda эksperttin' jog'ary den'geidegi ta'jiribesi mag'an ko'p ko'megin tigizdi. Men bag'alay'dyn' ara jigin o'te anyq ajyratyp aldym. Tag'y da men tabys kriteriiin barlyq toptan jalpy surap, olardyn' aitqanyn o'zim taqtag'a jazatyn edim, endi o'z isinin' mamany, sheber эksperttin' ta'jiribelik ko'meginin' arqasynda men endi bir topqa «jog'arg'y den'gei», ekinshi topqa «ortasha den'gei» balynyn' t.s.s. kriteriilerin qurastyrg'yzyp, talday' kezinde standartqa sa'ikes kelse birden taqtag'a ile beremin. Mag'an bul ideia o'te unady, qajetti ko'mek bergeni u'shin sheksiz alg'ysymdy bildiremin. A'rbir mug'alimnin' qalai jumys jasag'anyn anyqtay'g'a, jaqsartatyn jag'yn aity'g'a kelgende ko'pshiligi qinalady. Munda sebebi, basty suraq qalai jumys jasap, oqy' mazmunyn qandai da'rejede igergenin bag'alay' qajet. Sol sebepti o'zderinin' qalai damyg'anyn bily'i u'shin olarg'a birin-biri bag'alay' jumysyn tapsyry' oryndy dep oilaimyn. To'rt sessiiada da jumysty orynday' barysynda tabys kriteriii boiynsha bag'alay' qajet eken degen tujyrym jasadym. Oqyty' u'derisin maqtay'g'a erekshe ma'n bergende mug'alimderdin' tapsyrmalardy orynday' qabiletterine degen u'lken senimi artady.
Sabaq jaily oi-tolg'anysymdy qorytyndylasam, bolashaqta qajetti keri bailanysty aly' u'shin naqtylaityn suraqtardy ko'birek qamtimyn. Daryndy balalardy oqyty' adam kapitalyn damyty'dyn' quraly.