Білім берудің негіздері

Білім берудің негіздері
Құнанбаева Ардақ Асылхановна, Тіл — адам жанының айнасы


Тіл — адам жанының айнасы

Мақала авторы: Құнанбаева Ардақ Асылхановна
Жұмыс орны: Степногорск қаласының № 2 индустриалдық-техникалық колледжі
Лауазымы: қазақ тілі мен әдебиеті оқытушысы
Жариялану мерзімі: 29.03.2016


Сөйлеу коммуникативтік қызмет атқарумен қатар, адамның ішкі өмірінің рухани байлығын жарыққа шығарып, жан сарайын танытады. Сөз адамның ой-өрісін, мәдени дәрежесін, байыптылығын, ақыл-парасатын көрсетеді.                                                                                                         XI ғасырда адамзаттың мәдениеті мен әдебиетінің дамуына зор үлес қосқан Шығыстың алып тұлғаларының бірі Кей-Қабус «Кабуснаме» атты ғылыми-әдеби шығармасының «Өнердің абзалдығы, қадір-құрметі және өнегелі болуы туралы» бөлімінде:

«Барлық өнерден сөз өнері жақсы екенін білген жөн. Адамзаттың ең абзал қасиетінің бірі — сөз сөйлей білу. Бұл жағдайды жете түсін де, жақсы сөйлей білуге үйрен: сыпайы, анық сөйлеуді әдет қылғайсың, өйткені қандай сөзді айтуды әдеттенсең тіл соны айтады. Сөзді өз орнымен сөйле. Орынсыз айтылған сөз жақсы болса да жаман көрінеді. Орынсыз айтылған артық сөз опық жегізеді».

Сөзді өз орнымен қолдану — білімділіктің белгісі. Бүгінде жеке тұлға, яғни дарынды, шығармашылық тұлға қалыптастыру білім мен тәрбие берудегі кәсіби білім беру саласында өзекті мәселенің бірі болып отыр. Оқыту мен тәрбиелеу нәтижелі болу үшін оқушының сөйлеу қабілетінің дамуына тікелей әсер ететін тіл мәдениетіне баса назар аудару қажет деп есептеймін. Оқушылардың кәсіби құзіреттілігін қалыптастырудың негізі алдымен олардың сөйлеу мәдениетін жетілдіру болып  табылады. Адам мәдениетінің алғы шарты – дұрыс та анық, көркем сөйлей білу, өкінішке орай, орта мектепті жақсы бітірген оқушының кез келгенінде бірдей тіліміздегі сөз маржандарын орынды пайдаланып сөйлеу дағдысы қалыптаспаған. Оған әсер етуші факторлардың бірі ретінде бүгінгі күні  дамыған электронды техника жүйесі, әр түрлі көп электронды ақпараттық жүйелерді де естен шығармағанымыз дұрыс. Адам ойы әр уақыт тіл арқылы жарыққа шығады. Сол қызметі арқылы қарым-қатынас құралына айналады. Сөйлеу мәдениетінің негізгі арқауы – тілдік норма. Оның зерттейтің объектісі – сөз, сөздің дұрыс айтылуы, дұрыс жазылуы, дұрыс қолданылуы, айтайын деген ойдың айқын әсерлі болуы, сөздің көркем баламаларының көп болуы. Сөзді орынсыз қайталау тілдің коммуникативтік қызметін төмендетеді, ойды дәлме-дәл, мазмұнды жеткізуге кедергі болатыны бәрімізге белгілі.   Сондықтан өз сабақтарымда ұстанатын негізгі принципім — әдеби тілдегі сөздік қорды дұрыс таңдап, талғап сөйлеу, жазуда сауаттылыққа үйрету, оқушының оқып-үйрену белсенділігін арттыруды жүзеге асыра отырып, шығармашылық белсенділігін қалыптастыру.                                                          Алдымен оқытудың басты мәселесі оқушы бойына жүйелі білім қалыптастыруды мақсат еткен дұрыс. Әр ұстаз алдына қойған мәселені шешер алдында оның нәтижелі болуына негізделген іргетасынан бастайды. Ол қаншалықты шебер болғанымен, оқушысының бойында білімді меңгерудің жалпы білік-дағдылары болмаса, айтулы нәтижеге қол жеткізе алмайды. Ал, ол оқу мен жазу, қосымша әдебиеттерді пайдалана білу, мәтінмен арнайы тапсырма бойынша жұмыс істей білу, белгілі әдеби, тілдік категорияларды талдау, түсіндіру, тезис құру, өз бетімен түсіндіріп айта білу, оған өзіндік пікірі мен бағалауын қосып, дәлелді айта білуінен тұрады.

Бұндай жағдайда оқытуда белгілі бір жағдаяттарға байланысты өзара сөйлесім әрекетін тудыру тиімді тәсілдердің бірі. Ол оқушыдан сөйлесу, талдау, өз ойын ұтымды дәлелдей білу іс-әрекетін талап етеді. Сол сияқты берілген сөзді атау тұлғасымен оның грамматикалық форма жамалғандағы өзгерістерін табу, мағыналас сөздермен байланыстыру, сөйлем құрамына енгізу, өлең жолдарын құрастыру тәріздес тапсырмаларды топтық, жұптық жұмыс формаларында орындату тіл дамытудың міндеттерін жүзеге асыруға көп көмегін тигізеді. Үнемі оқушылардың түсіндірмелі, этимологиялық, фразеологиялық, кәсіби сөздік түрлерімен жұмыс жасауын қадағалаған жөн. Бұл жұмыстар олардың базалық, кәсіби білімдерінің нығая түсуіне септігін тигізеді.

«Қандай сәулетті сарайлар болсын, қандай сымбатты, я кескінді суреттер болсын, қандай әдемі ән, күй болсын, сөзбен сөйлеп, суреттеп көрсетуге болады. Бұл өзге өнердің қолынан келмейді» деп М. Ж. Көпеев айтқандай халқымыздың ғасырлар бойы сақтап бізге жеткізген сөз мұрасын толық меңгерту, оны өз орнымен пайдалануға үйрету — баршамыздың міндетіміз.        Еліміздің ертеңгі тізгінін қолға алар келер ұрпақ қай жерде, қандай мекемеде немесе кәсіпорында қызмет жасаса да, сөздік қоры мол, әдеби тілі жатық, өз ойын анық та көркем түрде жеткізе білетін білікті маман ретінде танылғаны абзал.

Комментарии