Bilim bery'din' negizderi
Temirbekova SHinar Amanbaevna, TULG'ANY O'ZINDIK A'REKETKE BAG'YTTAITYN OQYTY' TEHNOLOGIIALARY

TULG'ANY O'ZINDIK A'REKETKE BAG'YTTAITYN OQYTY' TEHNOLOGIIALARY

Maqala avtory: Temirbekova SHinar Amanbaevna
Jumys orny: SKO Kyzyljarskii raion s.Pribrejnoe Ozernaia SSH
Lay'azymy: qazaq tili men a'debieti mug'alimi
Portalg'a jariialany' merzimi: 19.05.2017


Bu'gingi tan'da oqyty'dyn' mektepten tys bilim siiaqty эmotsionaldyq ku'shke ie boly'y asa man'yzdy. Bilim bery' u'rdisinde oqyty'dyn' o'zektiligi — o'zindik sana , o'zindik bilim aly' , o'zara qarym-qatynas , o'z o'mirinin' sy'bektisi siiaqty sapalardy damyty'men erekshelenedi. Ol u'shin oqy'shyg'a oqyrmandyq qyzyg'y'shylyg'yn arttyratyn durys ma'selelerdi ; sonymen qatar oqy' bag'darlamasyna engen materialdy oqy' barysynda men'geriletin ja'ne na'tijege a'keletin ma'selelerdi oqy'g'a bery' bizdin' qolymyzdag'y na'rse.Bilimnin' damy' barysy bilim aly'shyny jetekshi rolge qoig'andyg'y; aqparattyn' , tehnologiianyn' damy'y, oqyty'shy men bilim aly'shynyn' rolderine o'zgeris engizy'i;pedagogikalyq tujyrymdamalardyn' oqy' barysynda bilim aly'shyda erkindiktin' boly'yn y'ag'yzday'y u'zdiksiz bilim aly'dyn' basty sharttary bolyp tabylady.Bilim bery'din' tulg'alyq bag'darly mazmuny bilim bery' ju'iesinde bolyp jatqan o'zgerister adamgershilik pen ry'hani qundylyqtar negizinde tulg'alyq, ujymdyq ja'ne refleksiialyq a'reketterdin' u'nemi damyp otyry'yn ko'zdeidi. Osy bag'ytta qandai tehnologiialardy basshylyqqa alamyz? A'rine, oqy'shynyn' o'zdik jumystaryn,izdeny' qabiletterin jetildiretin, qarym-qatynastyq sharttar (sy'bektaralyq, ujymdyq-dialogtyq, tulg'alyq-refleksiialyq) negizinde tulg'anyn' sy'bektilik qyzmetterin ken'eity', orynday'shylyq rolin o'z a'reketin uiymdastyry'shy rolimen almastyry' , belgili bir a'reketterdi o'z betimen orynday'g'a jag'dai ty'g'yzatyn birden-bir tiimdi tehnologiialar retinde jobalay', kredittik oqyty' , syn turg'ysynan oilay', keis (naqty jag'daiattarmen oqyty' a'disi) siiaqty oqyty' tehnologiialaryn erekshe atay'g'a bolady.
Atalg'an tehnologiialarda demokratiialyq bilim bery'din' pedagogikalyq sharttary tiimdi ju'zege asyrylady. Al kredittik oqyty' ju'iesi oqyty'shyg'a oqyty' a'disi men mazmunyn anyqtay'da erkindik beretindikten a'ldeqaida demokratiialy. Sonymen qatar, oqyty'shyg'a birqatar jumystar ju'kteidi: oqy'-a'distemelik keshenin, oqy'shynyn' o'zdik jumysyn qamtamasyz etetin ja'ne bailanys ornatatyn sillaby's a'zirley' qajettigi ty'yndaidy. SYLLABUS- oqytylatyn pa'nnin' oqy' bag'darlamasyna negizdelip a'zirlenetin oqyty'shy men bilim aly'shynyn' arasyndag'y kelisim shart, jumys qujaty.Berilgen pa'ndi (ky'rsty) ju'rgizetin oqyty'shynyn' ky'rsy jaily ju'ieli ja'ne qysqa sy'rettemesi.Ol pa'n (ky'rs) maqsatyn, ol maqsatqa jety' u'shin bilim aly'shy atqaratyn mindetterdi, jumys tu'rlerin, sondai-aq bag'alay' tu'rleri men o'lshemderin qamtidy. Maqsatymyz oqy'shynyn' o'zdik jumysyn uiymdastyry' joldaryn ko'rsety' bolg'andyqtan, o'zimiz a'zirlegen sillaby'sta qamtylatyn oqy'shylardyn' synyptyq (OMO'J) ja'ne synyptan tys (OO'J) y'aqyttag'y o'zindik jumystaryn uiymdastyry'g'a bailanysty naqty tapsyrmalar ju'iesine toqtalmaqpyz. 9-synyptyn' qazaq a'debieti oqy'lyg'ynda berilgen a'debi bilim mazmunyna sai a'zirlengen sillaby'sta qamtylg'an seminarlyq sabaq pen o'zdik jumystarynyn' tapsyrmalar ju'iesinen mysaldar usynbaqpyz. «Er Targ'yn» jyry boiynsha suraqtar:
1. Jyrda qandai a'ley'mettik oqig'alar ko'rinis tapqan ?
2. Jyrda qandai o'zekti ma'seleler ko'terilgen ja'ne onyn' man'yzdylyg'y nede?
3. «Er Targ'yn» jyrynyn' tarihilyq sipaty nede?
Tapsyrmalar:
1. Targ'yn beinesine talday' jasa
Targ'yn batyrdyn' erlik is-a'reketterinin' ma'tindegi sipaty Targ'ynnyn' is — a'reketine talday' jasa, bag'a ber Bu'gingi tan'dag'y batyrlyq ug'ymy ty'raly o'z ko'zqarasyn'
2. Aqju'nis beinesine talday' jasa
Ary' Aqju'nistin' ma'tindegi sipaty
Jyrshynyn' suly'lyq ty'raly ko'zqarasyna talday' jasa Suly'lyq ty'raly o'z ko'zqarasyn'

3. Jyrdag'y ulttyq bolmys ko'rinisi ty'raly naqty da'lelder keltir.
Ulttyq minez sipaty Salt-da'stu'r ko'rinisi

Oqy'shylardyn' o'zindik jumysyna bailanysty tapsyrmalar:
1. «Er Targ'yn» jyrynyn' siy'jettik – kompozitsiialyq qurylymyna talday' jasa.
Jyrdyn' bastaly'y (эkspozitsiiasy)
Oqig'anyn' bailanysy
Oqig'anyn' damy'y
SHielenisy'i
SHaryqtay' shegi
SHeshimi
Prolog
2. «Er Targ'yn» jyrynyn' ko'rkemdik ereksheligine talday' jasa.
Эpitet Ten'ey' SHendestiry' Ulg'aity' Baianday'

Joba qorg'ay' u'shin usynylatyn taqyryptar: ( o'z tan'day'y boiynsha)
1. Sypyra jyray' – tarihi tulg'a
2. «Er Targ'yn», «Qobylandy batyr», «Edige batyr» jyrlaryndag'y taqyryptyq- ideialyq birlik pen poэtikalyq erekshelik
3. Batyrlar jyryndag'y ary'lar beinesi
Sondai-aq , Abai shyg'armashylyg'yna bailanysty o'zindik jumysqa toqtala ketsek:
Abai Qunanbaiulynyn' «Bolys boldym mineki» o'len'in talday'.
1. O'len'di tu'sinip oqy .
2. So'zdik jumysyn ju'rgiz.
3. Bolystyn' ma'tindegi sipatyn ash.
Bolystyn' ku'ii Bolystyn' ma'tindegi sipatyna talday' jasa Minezdeme ber, o'z ko'zqarasyn'dy bildir
Bolystyn' el basqary' siqy
Bolystyn' oiaz kelgenge deiingi a'bigeri
Oiaz kelgendegi a'reketi
Oiaz ketkennen keiingi a'reketi
Eger taqyrypty o'n'dep ja'ne sheshimin taby'dy qajet etetin ma'sele tu'rinde usynsa, sol arqyly ony oqy'shyg'a jaqyndatsa , bul a'reket oqy'shyda qyzyg'y'shylyq ty'dyrady, mug'alim tarapynan naqty problemany usyny', sheshimin birlesip shyg'ary' talap etiledi. Bug'an Diy'idin' jay'aby: «1. Oqyty' – oqy' bag'darlamasy mug'alimnen oqy'shyg'a bag'yttalg'an — bir jaqty qozg'alys emes.Oqyty' interaktivti protsess. 2. Janama oqyty' kerek, iag'ni sabaqta ma'seleni oqy'shylar o'zderi anyqtaityndai ja'ne sodan keiin oqy' bag'darlamasyn osy ma'selelerdi zerttep, sheshimin taby' u'shin paidalanatyndai etip qury' kerek – osynyn' na'tijesinde pa'nmen bailanys ornyg'ady» — dep esepteidi. Osyg'an orai, oqy'shynyn' o'z betinshe a'reketteny'ine basshylyq jasay'dy tiimdi uiymdastyry'dyn' negizi bolyp tabylatyn a'ri bag'darly oqyty'dy ju'zege asyry'dyn' birden-bir tiimdi joly — kredittik oqyty' tehnologiiasy ekenin aitqymyz keledi. Endigi qarastyratynymyz: jan'a oqyty' tehnologiialaryn kiriktire otyryp qoldany' men jobalay' tehnologiiasynyn' man'yzdylyg'y ma'selesine toqtalmaqpyz. Atap aitqanda , oqy' bag'darlamasyn mody'ldik oqyty' ju'iesine negizdei otyryp: kirispe bo'limdegi da'ris oqy'da problemaly oqyty' a'disin basshylyqqa aly'; so'ilesy' bo'liminde «Syn turg'ysynan oilay'» tehnologiiasynyn' (Jigso-I, II , Problemamen say'dalas, O'zara oqyty', A'debiet u'iirmesi t.b.) strategiialaryn,naqty jag'daiattarmen oqyty' a'disi tehnologiiasyn , qorytyndy bo'limde jobalay' tehnologiiasyn qoldany', iag'ni kiriktire qoldany'dyn' oqy' tiimdiligin arttyry'dag'y ma'ni zor.Jobalay' tehnologiiasyn ku'rdeli taray'lardy jinaqtay'da, mody'ldik oqyty' tehnologiiasynyn' qorytyndylay' bo'liminde qoldany' tiimdi. Qorytyndy sabaqta qarastyrylatyn joba taqyryptary kirispe bo'limdegi oqy' mody'linin' qurylymymen tanystyry' barysynda usynylady. Joba so'zinin' o'zine tu'sinik bere ketetin bolsaq, joba- orys tu'sindirme so'zdigine sai bul – niet, jospar; ag'ylshyn tu'sindirme so'zdigine sai – belgili maqsatqa jety' u'shin muqiiat uiymdastyrylg'an ja'ne oilastyrylg'an jumys bo'ligi. Joba qorg'ay'g'a bay'ly' oqy'shylardy o'zdik jumysyna bag'yttay'dyn' birden-bir tiimdi joly bolyp tabylady. Joba qorg'ay' u'shin usynylatyn taqyryptar zerttey'ge, izdeniske bag'yttaityndai pa'n negizindegi talday' tu'rlerin qamtityndai sipatta boly' kerek. Joba taqyrybynyn' birneshe nusqalyg'y oqy'shy tan'day'yna mu'mkindik ty'g'yzady ja'ne qandai tu'rde qorg'aityny oqy'shylardyn' o'zinin' qalay'yna qaldyrylatyn bolg'andyqtan, qyzyg'y'shylyg'yn arttyrady. Osy tusta aita ketetini oqy'shydan taqyryp negizinde joba taqyrybynyn' maqsat-mindetin anyqtay', boljamyn qoia bily' talap etiledi. Jobany a'zirley' barysyndag'y oqy'shynyn' o'zindik izdenisi men en'bekteny'i asa man'yzdy. Bul oqy'shylardyn' g'ylymi izdenimpazdyq qabiletin arttyrady a'ri shyg'armashylyqqa bay'lidy. Al joba qorg'ay' sabag'ynda oqy'shylardyn' o'z jumysyna ja'ne o'zgenin' jumysyna saraptama jasay'y jay'apkershilikterin arttyrady. Jobag'a sarapshylar to'mendegidei o'lshemder boiynsha to'relik etip, saraptama jasaidy:
1. Taqyrypty maqsaty men o'zektiligine sai asha bily'i. Boljam qoia bily'i.
2. G'ylymi izdenisi , jan'alyg'y, shyg'armashylyg'y.
3. Taldai bily'i, ko'rnekilik qoldany'y .
4. So'iley' ma'denieti ja'ne sheshendik qabileti.
A'zirlengen joba ty'raly pikir aitqanda oqy'shylardyn' basshylyqqa alatyny:
1. A'zirlengen jobanyn' man'yzdylyg'y
2. Jobanyn' ku'shti jag'y
3. Jobanyn' a'lsiz jag'y
Joba qorg'ay' barysynda oqy'shylardyn' o'zara qoig'an suraqtary da, mug'alim tarapynan qoiylg'an bag'yttay'shy suraqtar da asa man'yzdy. Jobalay' tehnologiiasy negizinde o'tkizilgen sabaqtar oqy'shy tulg'asynyn' is-a'reket barysynda qalyptasy'yna jag'dai jasaidy.
Qorytyndylai kele, bilim bery'di atalg'an oqyty' tehnologiialary negizinde uiymdastyry' – oqy'shynyn' o'zinin' derbes mu'mkindikterin eskere otyryp, belsendi is-a'reket jasay'yna , oqy'shynyn' tulg'a retinde u'nemi damy'yna , o'zin-o'zi ta'rbielep damyty'yna , jeke erekshelikterin eskery'ge jag'dai ty'g'yza aly'ymen man'yzdy ekenin erekshe atap o'tpekpiz.
Paidalanylg'an a'debietter:
1. «Idei Diy'i i nasha praktika» Almaty: KazACH, 2005.
2. C.Mirseitova «Slovar RWCT» Almaty 2005.
3. Qazaq a'debieti oqy'lyg'y , hrestomatiiasy 9-synyp Almaty «Mektep» 2005.
4. Q.M.Ju'sipov «A'debietti oqyty' a'distemesi» Pavlodar 2000.