Білім берудің негіздері

Білім берудің негіздері
Шаймағамбетова Айнұр Бақытжанқызы, Жеке тұлғаны дамытудағы басты факторы – тәрбие


Жеке тұлғаны дамытудағы басты факторы – тәрбие

Мақала авторы: Шаймағамбетова Айнұр Бақытжанқызы
Жұмыс орны: №38 мектеп-гимназиясы
Лауазымы: мұғалім
Жариялану мерзімі: 09.12.2016


Адамның «тұлға» болып қалыптасуында тәрбиенің алатын орны зор. Біз үшін тәрбиелі адам бейнесінің маңызды. «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілесің» дегендей, бала тәрбиесі оның дүниеге келгенінің алғашқы күнінен –ақ басталады. Балға ата-ана тәрбиесінің орнын епшнәрсе толтыра алмайды. Яғни, елге тұтқа болар ер азаматын тәрбиелеу ең алдымен отбасына жүктеліп отыр. Отбасындағы бала тәрбиесіне басым назар аудару, оның тиімді жолдарын іздестіру  көкейтесті мәселе болып отыр.

Халықтың ізгі мақсаты мен жүрек түпірінен шымырлап шыққан ақ тілегін көрсететін ауыз әдебиеті мен салт-дәстүрін бүгінгі отбасы тәрбисінде пайдалану арқылы біз қазіргі қоғам талабына сай жан-жақты қалыптасқан жеке тұлғаны тәрбиелеуге мүмкіндік аламыз.

Үлкенді құрметтеп қадір тұтуды, ілтипатты қарым-қатынасты болуды, сыйласа білуді қазақ отбасында берік ұстанған.Мұны ғасырдан ғасырға ауысып келген мол нақыл сөздерінен байқауға болады. Олардың бәрі: «Үлкенді сен сыйласаң, кіші сені сыйлайды, кіші сені сыйласа, кісі сені сыйлайды» десе, екіншісі: «Аға әдепті болса, іні әдепті, Апа әдепті болса, сіңілі әдепті » деп ой қайырады,  үшіншісі: «Әдептің не екенін әдепсіз адамды көргенде ұғасың» десе, төртіншісі: «Әдептінің жігіт-ауылдың абыройы», «Жібек мінезді қыз жұртқа жағады» деп пікір түйеді. Ата-ананыі тәрбиесі — бала мінезінің іргетасы. Жастайынан бойына сіңген бойына сіңген мінез басқа бір заттың әсерінен болмаса, есейгенде де сақталады.  Құр ақыл айтып жекіруден гөрі іс-әрекет арқылы тәрбиелеген абзал.

Отбасында тәрбие беруде этнопедагогика жағдаяттарын  мүмкіндігінше әр түрлі әдістер арқылы бере отырып төмендегідей нәтижеге қол жеткізуге болады:

  • Баланың танымдық қабілетін жетілдіру;
  • Балаға рухани, мәдени білім мен ғылым құндылықтарын игеруге жағдай жасау;
  • Ұлттық тәобие арқылы адами қасиеттерін қалаптастыру;
  • Ізгілікке, адамгершілікке тәрбиелеу;
  • Елжандылыққа тәрбиелеу;
  • Шығармашылық қасиеттерін ояту;
  • Өнерге баулу;
  • Данышпандық, көрегендік қасиеттерінің дамуына жол ашу т.б.

«Сүтпен біткен мінез, сүйекпен кетеді» деген мақалда қаншалықты терең мән жатқандығы көрсетіледі. Сондықтан халық өмір есігін жаңа ашқан бөбектің тәрбиесін бесіктен бастаған.

Бала тәрбиесіне ойынның маңызы зор. Ойындар мен жаттығулар бала белсенділігін арттырады, дүниетанымын кеңейтеді. Сөздік қорын молайтады. Бала өмірі ойынға байланысты.   Ойын оқушылардың оқуға деген ынтасын артырудың маңызды құралы. Сондықтанда бастауыш сынып оқушылары ойынды көп қажет етеді. Мектепалды даярлық тобынан бастап, бастауышты бітіргенге дейінгі негіәзгі ісі- ойын болатын болса, оқып-үйрену барысында олар біртіндеп ойын іс-әрекетінен таным әрекетіне түрлі ойындапрды ойнау барысында бейімделуі тиіс.

Я.А.Коменский «Ойын – айналадағы дүниені танудың тәсілі», -деп атап көрсеткен болатын. Осы сөзден балалардың танымдық әрекетін қалыптастыруда ойынның маңызының зор екенін байқауға болады.

Ойынның нәтижесінде баланың бойында ойлану, шыдамдылық, ұйымдастырушылық, тапқырлық, белсенділік қасиеттері артып, дамиды.

Әрбір оқушының ой-өрісі кең, танымдық қабілеті жоғары, өзін-зі дамыта алатын шығармашыл, дарынды тұлға болуы мектептегі мұғалімдерге ғана емес, отбасындағы тәрбиеге, ата-ананың жауапкершілігіне де үлкен сын. Бала мектепте тәлім-тәрбие алғанымен, отбасындағы тәрбие өз мәнінде жүрмесе, онда ол жеке тұлға ретінде өмір талабына жауап бере алмай, заман көшіне ілесе алмай қалуы мүмкін.

Бүгінгі мектеп қабырғасында білім алып жатқан балалардың ата-аналарының көпшілігі баланың барлық тәрбиесі мұғалімнің мойнында, менің міндетім-материалдық жағынан қамтамасыз ету деп ойлайды.

Бала тәрбиесін ана құрсағындағы кезінен-ақ бастаған біздің дана халқымыз ақыл-ой тәрбиесіне де ерекше мән берген. Баланың пайымдауын қалыптастырып, ойлау жүйесін дамытып, үлгі-өнегелі іс-әркеттерді үйретіп, кісілігін кемелдендіру арқылы ақыл-ой тәрбиесін іске асырған және осы орайда ауыз әдебиеті үлгілерін шебер пайдалана отырып, баланы дамыта тәрбиелеудің тамаша мектебін қалыптастырған.

Мағжан Жұмабаев 1922 жылы жазған «Педагогика» еңбегінде: «Жан тұрмысы өркендеу үшін, яғни ойы, ақылы кеңейіп, құлқы түзеліп, тілі баюы үшін, жас балаға ертегі- тым қымбат нәрсе. Бала ертігіні жан-тәнімен тыңдайды, ертегіге шын көңілімен нанады. Бала құрғақ ақылды ұқпайды, жандандырып, суреттеп алып келсең ұғады. Мысалы: балаға өтәрк айтпа деген құрғақ сөзің желге айтқанмен бірдей. Егер сен балаға тіркші туралы ерткегі айисаң, сол ертегіде өтірікшінің өтірігінен қор болғанын, зиян кргенін суреттеп алып келсең, міне, бала өтірік айтпау керек екенін сонда ғана ұғады » деп жазады.

Отбасындағы бала тәрбиесәне зерттеу жүргізгенде көз жеткізгеніміз аталарымыз бен әжелеріміз ауыз әдебиетінің маржан сөздерінен мақұрым қалаған. Үлкендер балаларға емес, балабақшаға баратын, мектепте оқитын балалар  үлкендерге үйрететін жағдайлар кездесіп жүр.

Комментарии