Білім берудің негіздері

Білім берудің негіздері
Темирбекова Шинар Аманбаевна, ЖЕР-СУ АТТАРЫНА БАЙЛАНЫСТЫ АҢЫЗДЫҚ ПРОЗАНЫҢ ШЫҒУ ТЕГІ МЕН ДАМУЫ


ЖЕР-СУ АТТАРЫНА БАЙЛАНЫСТЫ АҢЫЗДЫҚ ПРОЗАНЫҢ ШЫҒУ ТЕГІ МЕН ДАМУЫ

Мақала авторы: Темирбекова Шинар Аманбаевна
Жұмыс орны: СКО Кызылжарский район с.Прибрежное Озерная СШ
Лауазымы: қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі
Жариялану мерзімі: 19.05.2017


 

Туып өскен өлке атауларына қатысты аңыздық проза түрлерінің жанрлық сипатын, тарихи шындықпен миф, аңыз, әңгімелердің ара жігін ажырату жұмысымның мақсаты болып табылады.
Зерттеу барысындағы жаңалығым — тақырыбымның Орталық Қазақстан өңіріне қатысты алғаш рет қарастырылып отыруы және аңыздық прозаның халық арасындағы нұсқалары мен версияларының қамтылуы.

Тау – төбе аңыздары Сай – сала аңыздары Өзен – көл аңыздары
1.Қарқаралы таулары 1.Қайрақты 1.Қалабай көлі
2.Қырық қыз
2.Құнанбай жері 2.Шайтанкөл
3.Кіші Айдаһарлы,Үлкен Айдаһарлы таулары 3.Батық
4.Наршөккен 4.Ақсу-Жабағылы жері
5.Беғазы 5.Дәукен басы
6.Ақбауыр

«Қарқаралы таулары» мифі
Ертеде Алла Тағала солтүстіктен мұз басып келеді деген хабарды естіп, суықтан қорғауға бел буады. Ол қапшығына жан-жағындағы барлық тастарды жинап алып, ұзақ жолға аттанады. Жолда көптеген адамдарды кездестіреді. Олар Алла Тағаладан тау және су беруін өтінеді. Бірақ Алла Тағала ешкімге назар аудармайды. Сөйтіп келе жатқанда алдынан Асан қайғы шығады. Сонда Асан қайғы:
-Құдіретті Алла, жапан далада тұратын қазақтарға көмектесе гөр! Оларға жел тоқтататын тау бер,-деп сұрапты. Сонда Алла Тағала:
-Солтүстік жақтан мұз тау басталып келеді. Мен сол мұздыққа кедергі жасайтын таулар апара жатырмын,- дейді.
-Сен өзің осы дүниедегіні басқарып отырсың. Егер мұздықты тоқтата алмасаң, сенің құдіретің қайда?-дейді Асан ата.
Бұған Алла қатты ашуланып, Асан қайғы сөзіне жауап та қатпай, кетіп қалады. Сонда Асан қайғы жасырынып келіп, Тағаланың қабын кесіп қалады. Қаптан шашылып қалған тастар үлкен-үлкен тауларға айналады. Міне осыдан кейін Қарқаралы, Көкшетау, Баянауыл таулары пайда болған дейді-мыс [2].
«Қарқаралы таулары» мифіне талдау
1)Алла Тағала, Асан қайғы
Қазақ арасында Алла Тағалаға қатысты Аңыз әңгімелердің пайда болуы шамамен орта Азияға ислам дінінің ене бастаған кезімен тұспа-тұс келеді. Яғни ҮІІІ – ІХ ғасырлар. Қазіргі Қазақстан территориясының оңтүстік өлкелеріне ислам дінінің ене бастағандығы белгілі. Ал мифтегі екінші кейіпкер Асан қайғы қазақ тарихында ХҮғ өмір сүрген әйгілі жырау. Ол жөнінде Асан ата айтты дейтін жер-суға қатысты аңыз-әңгімелер қазақ арасында кең тараған. Алайда Асанның Алла Тағаламен тілдесуі жөніндегі Қарқаралы тауы атты миф алғаш рет қарастырылып отыр. Шындығында Асан атаның Алла Тағаламен тілдесуі маңызды емес, керісінше қазақ жерінің киесі болған таулардың пайда болу тарихының баяндалуы маңызды.
Шындығында мифтің Асан қайғыға қатысты болмауы да мүмкін. Халықтың мифтік ойлау жүйесі сондай болған. Бұл мифте 3 дәуірдің, тарихи кезеңнің сипаты айқындалады:
1.Мұз дәуірі
2.Ислам дінінің пайда болуы және қазақ даласына енуі
3.ХІҮ -ХҮ ғасырлардағы Қазақ хандығының құрылу қарсаңы
Осылайша уақыт аралығы алшақ дәуірлер оқиғасын тұтастандыру арқылы Қарқаралы таулары мифі пайда болған.
Қорытындылай келгенде, жер-су, елді-мекен атауы-халқымыздың өткендегі тарихы, ата-бабаларымыздың сан ғасырлар бойы қалыптастырған бай тәжірибесінің жемісі. Қазақ фольклортану ғылымында мекендік аңыздар зерттеулерге негіз болып, оған қатысты құнды пікірлер айтылса да, күні бүгінге дейін соншалықты мол қазыналарымыз басқа да фольклорлық шығармаларымыз секілді арнайы жинақтар болып баспа жүзін көргенмен, олар соншалықты көп емес. Менікі сол жолдағы талпыныс. Сондықтан да асыл-қазынамызды сақтап қалу үшін менің айтар ұсыныстарым мынандай:
1.Жер-су аңыздарына байланысты басылымдарды көбейту.
2. «Орталық Қазақстан жерінің шежіресі» атты үлкен мұражай ашу. Онда Орталық Қазақстандағы барлық әсем де, киелі жерлерінің аңыздары мен тарихы туралы толық мәлімет ала алатындай болу.
3.Ақпарат құралдарында аңыздар,әпсана-хикаяттар көп айтылып, халықты қызықтыру үшін қызықты оқиғаларды теледидардан бейне кино ретінде көрсетсе.
4.Туристік маршрут. Әрбір жолаушы барып демалған жерінің аталу себебінің хикаясын білсе.
5.2-3 аптада бір рет болсын аңыздарды жақсы білетін үлкен ата-апаларымыз,жоғарғы оқу орнының зерттеушілері мектептегі оқушыларға мағлұмат беру мақсатында дөңгелек үстелдер өткізіп отырса деймін.
Кіндік қанымыз ағып, туып өскен жеріміздің шежіресін болашақ ұрпаққа үйретіп,оны әрқашан есімізде сақтау -жас ұрпақтың міндеті.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. С.Қасқабасов«Қазақ халық прозасы». Алматы:Ғылым,1984ж- 3,28,92,144 беттер.
2. Б.Мұсабеков«Жер Шежіре»Қарағанды:ҚарМУ,2006ж
3,13,23,24,45,53,59,70,71,128,145,169 беттер.
3. «Қазақ халық прозасындағы жәй әңгімелер»Алматы:Ғылым,2005ж-15,17,36 беттер.

Комментарии