Bilim bery'din' negizderi
Temirbekova SHinar Amanbaevna, JER-SY' ATTARYNA BAILANYSTY AN'YZDYQ PROZANYN' SHYG'Y' TEGI MEN DAMY'Y

JER-SY' ATTARYNA BAILANYSTY AN'YZDYQ PROZANYN' SHYG'Y' TEGI MEN DAMY'Y

Maqala avtory: Temirbekova SHinar Amanbaevna
Jumys orny: SKO Kyzyljarskii raion s.Pribrejnoe Ozernaia SSH
Lay'azymy: qazaq tili men a'debieti mug'alimi
Portalg'a jariialany' merzimi: 19.05.2017


 

Ty'yp o'sken o'lke atay'laryna qatysty an'yzdyq proza tu'rlerinin' janrlyq sipatyn, tarihi shyndyqpen mif, an'yz, a'n'gimelerdin' ara jigin ajyraty' jumysymnyn' maqsaty bolyp tabylady.
Zerttey' barysyndag'y jan'alyg'ym — taqyrybymnyn' Ortalyq Qazaqstan o'n'irine qatysty alg'ash ret qarastyrylyp otyry'y ja'ne an'yzdyq prozanyn' halyq arasyndag'y nusqalary men versiialarynyn' qamtyly'y.

Tay' – to'be an'yzdary Sai – sala an'yzdary O'zen – ko'l an'yzdary
1.Qarqaraly tay'lary 1.Qairaqty 1.Qalabai ko'li
2.Qyryq qyz
2.Qunanbai jeri 2.SHaitanko'l
3.Kishi Aidaһarly,U'lken Aidaһarly tay'lary 3.Batyq
4.Narsho'kken 4.Aqsy'-Jabag'yly jeri
5.Beg'azy 5.Da'y'ken basy
6.Aqbay'yr

«Qarqaraly tay'lary» mifi
Ertede Alla Tag'ala soltu'stikten muz basyp keledi degen habardy estip, sy'yqtan qorg'ay'g'a bel by'ady. Ol qapshyg'yna jan-jag'yndag'y barlyq tastardy jinap alyp, uzaq jolg'a attanady. Jolda ko'ptegen adamdardy kezdestiredi. Olar Alla Tag'aladan tay' ja'ne sy' bery'in o'tinedi. Biraq Alla Tag'ala eshkimge nazar ay'darmaidy. So'itip kele jatqanda aldynan Asan qaig'y shyg'ady. Sonda Asan qaig'y:
-Qudiretti Alla, japan dalada turatyn qazaqtarg'a ko'mektese go'r! Olarg'a jel toqtatatyn tay' ber,-dep surapty. Sonda Alla Tag'ala:
-Soltu'stik jaqtan muz tay' bastalyp keledi. Men sol muzdyqqa kedergi jasaityn tay'lar apara jatyrmyn,- deidi.
-Sen o'zin' osy du'niedegini basqaryp otyrsyn'. Eger muzdyqty toqtata almasan', senin' qudiretin' qaida?-deidi Asan ata.
Bug'an Alla qatty ashy'lanyp, Asan qaig'y so'zine jay'ap ta qatpai, ketip qalady. Sonda Asan qaig'y jasyrynyp kelip, Tag'alanyn' qabyn kesip qalady. Qaptan shashylyp qalg'an tastar u'lken-u'lken tay'larg'a ainalady. Mine osydan keiin Qarqaraly, Ko'kshetay', Baianay'yl tay'lary paida bolg'an deidi-mys [2].
«Qarqaraly tay'lary» mifine talday'
1)Alla Tag'ala, Asan qaig'y
Qazaq arasynda Alla Tag'alag'a qatysty An'yz a'n'gimelerdin' paida boly'y shamamen orta Aziiag'a islam dininin' ene bastag'an kezimen tuspa-tus keledi. IAg'ni U'III – IH g'asyrlar. Qazirgi Qazaqstan territoriiasynyn' on'tu'stik o'lkelerine islam dininin' ene bastag'andyg'y belgili. Al miftegi ekinshi keiipker Asan qaig'y qazaq tarihynda HU'g' o'mir su'rgen a'igili jyray'. Ol jo'ninde Asan ata aitty deitin jer-sy'g'a qatysty an'yz-a'n'gimeler qazaq arasynda ken' tarag'an. Alaida Asannyn' Alla Tag'alamen tildesy'i jo'nindegi Qarqaraly tay'y atty mif alg'ash ret qarastyrylyp otyr. SHyndyg'ynda Asan atanyn' Alla Tag'alamen tildesy'i man'yzdy emes, kerisinshe qazaq jerinin' kiesi bolg'an tay'lardyn' paida boly' tarihynyn' baiandaly'y man'yzdy.
SHyndyg'ynda miftin' Asan qaig'yg'a qatysty bolmay'y da mu'mkin. Halyqtyn' miftik oilay' ju'iesi sondai bolg'an. Bul mifte 3 da'y'irdin', tarihi kezen'nin' sipaty aiqyndalady:
1.Muz da'y'iri
2.Islam dininin' paida boly'y ja'ne qazaq dalasyna eny'i
3.HIU' -HU' g'asyrlardag'y Qazaq handyg'ynyn' quryly' qarsan'y
Osylaisha y'aqyt aralyg'y alshaq da'y'irler oqig'asyn tutastandyry' arqyly Qarqaraly tay'lary mifi paida bolg'an.
Qorytyndylai kelgende, jer-sy', eldi-meken atay'y-halqymyzdyn' o'tkendegi tarihy, ata-babalarymyzdyn' san g'asyrlar boiy qalyptastyrg'an bai ta'jiribesinin' jemisi. Qazaq folklortany' g'ylymynda mekendik an'yzdar zerttey'lerge negiz bolyp, og'an qatysty qundy pikirler aitylsa da, ku'ni bu'ginge deiin sonshalyqty mol qazynalarymyz basqa da folklorlyq shyg'armalarymyz sekildi arnaiy jinaqtar bolyp baspa ju'zin ko'rgenmen, olar sonshalyqty ko'p emes. Meniki sol joldag'y talpynys. Sondyqtan da asyl-qazynamyzdy saqtap qaly' u'shin menin' aitar usynystarym mynandai:
1.Jer-sy' an'yzdaryna bailanysty basylymdardy ko'beity'.
2. «Ortalyq Qazaqstan jerinin' shejiresi» atty u'lken murajai ashy'. Onda Ortalyq Qazaqstandag'y barlyq a'sem de, kieli jerlerinin' an'yzdary men tarihy ty'raly tolyq ma'limet ala alatyndai boly'.
3.Aqparat quraldarynda an'yzdar,a'psana-hikaiattar ko'p aitylyp, halyqty qyzyqtyry' u'shin qyzyqty oqig'alardy teledidardan beine kino retinde ko'rsetse.
4.Ty'ristik marshry't. A'rbir jolay'shy baryp demalg'an jerinin' ataly' sebebinin' hikaiasyn bilse.
5.2-3 aptada bir ret bolsyn an'yzdardy jaqsy biletin u'lken ata-apalarymyz,jog'arg'y oqy' ornynyn' zerttey'shileri mekteptegi oqy'shylarg'a mag'lumat bery' maqsatynda do'n'gelek u'stelder o'tkizip otyrsa deimin.
Kindik qanymyz ag'yp, ty'yp o'sken jerimizdin' shejiresin bolashaq urpaqqa u'iretip,ony a'rqashan esimizde saqtay' -jas urpaqtyn' mindeti.
Paidalanylg'an a'debietter:
1. S.Qasqabasov«Qazaq halyq prozasy». Almaty:G'ylym,1984j- 3,28,92,144 better.
2. B.Musabekov«Jer SHejire»Qarag'andy:QarMY',2006j
3,13,23,24,45,53,59,70,71,128,145,169 better.
3. «Qazaq halyq prozasyndag'y ja'i a'n'gimeler»Almaty:G'ylym,2005j-15,17,36 better.